Yapay Zeka İşten Çıkarma Makbuzları
2023 ile 2026'nın ilk çeyreği arasında 33 şirkette yaklaşık 155.000 kişiye anlatılan hikaye şuydu: İşlerinin ellerinden alınma sebebi, yapay zekanın bu işleri daha iyi, daha hızlı veya daha ucuza yapabilmesiydi ve ayrıldıkları şirketler bu sürecin sonunda daha çevik ve güçlü bir şekilde ortaya çıkacaktı. Bu; kazanç çağrılarında, CEO notlarında, şirketlerin binlerce insanı işten çıkarırken sakladıkları o özel şefkatle yazılmış ve buna "ilerleme" dedikleri basın bültenlerinde anlatılan bir hikayeydi. Biz ise bu hikayenin gerçek olup olmadığını bilmek istedik.
Verimlilik açığı, Klarna'nın geri dönüşü, kurumsal yapay zeka pilot projelerinin %95'inin ölçülebilir hiçbir kâr-zarar etkisi yaratmadığını gösteren MIT verileri ve yöneticilerin sahnede iddia ettikleri ile araştırmaların ortaya koyduğu gerçekler arasındaki giderek artan mesafe hakkında daha önce de yazılar yazdık. Anketler bir yıldan uzun süredir getirilerin ortada olmadığını gösteriyordu ve özel görüşmelerde yöneticiler de giderek artan bir dürüstlükle aynı şeyi söylüyorlardı. Yapay zeka kaynaklı işten çıkarmaların hiçbir getiri sağlamadığı endişesi artık aykırı bir görüş değil; bir konsensüs. Kimse bunu kayıtlara geçirmek istemiyor. Eksik olan şey ise finansal kanıttı; muhasebeciler tarafından denetlenen, avukatlar tarafından incelenen ve menkul kıymetler yasası gereği dosyalanan türden bir kanıt. Gittik ve onu bulduk.
2023 ile 2026'nın ilk çeyreği arasında büyük ölçekli işten çıkarmaları yapay zekaya bağlayan 32 şirketin tamamı için yaklaşık bin dosyayı (10-K, 10-Q, 8-K; şirketlerin SEC'e sunduğu belgelerin tüm tortusu) ve 71 kazanç çağrısı dökümünü okuduk. Bir veri seti oluşturduk, bunu iddialarla çapraz sorguladık ve rakamların gösterdiği şey şüpheye yer bırakmıyor: Bu şirketlerin büyük çoğunluğu için, işten çıkarmaları haklı çıkarmak amacıyla kullanılan yapay zeka yatırımlarında kanıtlanmış bir getiri yok. Hiç yok. Üç yıllık üç aylık beyanname boyunca, yapay zeka satın alıp insanları işten çıkaran şirketlerin kâr marjları ya aynı kaldı ya da kötüleşti. Veri setindeki kâr marjı iyileşen tek şirketler, yapay zeka altyapısını başkalarına satanlar ve onların marjları tam da işten çıkarma yapan şirketler tasarruflarını onlara gönderdiği için iyileşiyor. Başka bir sektörde tanımlanmış olsaydı, bu modelin bir adı olurdu: servet transferi. Bunda ise "dönüşüm" deniliyor.
Rakamlar
Faaliyet kâr marjı burada önemli olan testtir çünkü bu şirketlerin geçmeyi vaat ettiği test budur: İnsanlara daha az harca, bunun bir kısmını teknolojiye harca ve gelir ile gider arasındaki farkın açılmasını izle. Anlaşma buydu. Dosyalar bunu matematiksel olarak kontrol etmenize olanak tanıyor.
Dosyaların bize karşılaştırılabilir marj verileri sunduğu durumlarda, marjları iyileşenlerden çok daha fazla şirket marjlarında düşüş yaşadı. PayPal, gelir sabit kalmasına rağmen 1,8 puan kaybetti; bu da şirketin hiçbir şey yapmasaydı daha kârlı olacağı anlamına geliyor. Pinterest 34 puanla çöktü; bu o kadar şiddetli bir çöküş ki, işten çıkarmaların bir tedavi değil, daha derin bir sorunun belirtisi olduğunu düşündürüyor. Kendi dosyalarında yapay zeka dönüşümü değil, yeniden yapılanma olarak tanımlanan bir süreçte 38.800 kişiyi işten çıkaran Intel, %-23,1 faaliyet kâr marjı ile çalışıyor. Cognizant, aslında büyüyen bir iş gücü üzerinden 1,1 puan kaybetti ve HP Inc. tam bir puan kaybetti. Geliri %33 artan Meta bile faaliyet kâr marjının %41,5'ten %40,6'ya gerilediğini gördü, çünkü yapay zekayı Meta ölçeğinde çalıştırmak için gereken altyapı, tasarrufları tasarruflar birikmeden tüketiyor.
Gelirleri sabit veya artıyordu, her birinin. İşten çıkarmalar ve yapay zeka harcamaları, sadece insanları tutup bulut faturası ödemeselerdi olacaklarından daha az kârlı olmalarına yol açtı. Block'un geliri, çalışan başına gelirde %74'lük bir sıçrama yaratacak kadar güçlüydü ve yine de pozitif net marjdan negatife geçti. Buna verimlilik demek, kıtlığa diyet demek gibidir. Bu şirketlerin hayatta kalmak için küçülmeye ihtiyaçları yoktu. Bir tedarikçinin gelir kalemine girmek için küçüldüler.
Marjların iyileştiği her şirket yapay zeka altyapısı satıyor; buna bulut bilişim, geliştirici platformları veya kurumsal araçlar dahil. Alphabet 2,2 puan, Salesforce 2,1 puan kazandı ve model zaten barizdi. Oracle 1,0 puan, Microsoft 0,6 puan kazandı. Accenture, 11.000 kişilik işten çıkarma ile 0,3 puan kazandı. Bu, mobilyaların yerini değiştirip buna tadilat demenin finansal karşılığıdır. Marj iyileşmesi tek bir değişkenle mükemmel bir şekilde korelasyon gösteriyor: Şirketin yapay zeka satıp satmadığı veya satın alıp almadığı. Alıcılar hiç almadıkları tasarruflar için ödeme yaptılar ve satıcılar bu ödemeleri gelir olarak kaydettiler.
Model, NBER çalışmasının basın bültenleri yerine yöneticilerin gerçek motivasyonlarına baktığında bulduğu sonuçla uyuşuyor; sadece %2'si işten çıkarmaları yapay zeka kapasitesine bağlarken, %60'ı asla gerçekleşmeyen verimlilik beklentisiyle işten çıkarma yaptı.
Yöneticiler baskı altında ne diyor?
Analistler yapay zekadan elde edilen getirilerle ilgili spesifik detaylar istediklerinde, cevaplar buhar olup uçuyor. Üç yıllık tasarruflar başkasının gelir tablosuna gitti ve kendi tablolarında bunu gösterecek hiçbir şey yok.
Accenture'ın CFO'su, şirketin 2025 mali yılı 2. çeyrek çağrısında yavaşça okunması gereken bir şey itiraf etti: Teknoloji henüz başlangıç aşamasında, hala pahalı, bu yüzden doğru yatırım getirisini (ROI) yakalamanız gerekiyor. Bu itiraf, 11.000 kişiyi işten çıkaran, 3 milyar dolarlık üretken yapay zeka rezervasyonu bildiren ve hisseleri %28 düşen bir şirketten geliyor. Müşterilerine yatırım getirisi satan bir şirket, kendisininkini kanıtlayamıyor. Üç yıl ve 11.000 işten sonra buna erken aşama sorunu demek cömertliktir. Piyasa kararını çoktan verdi ve hisse senedi fiyatı da cezası oldu.
Workday yönetimi, numaralandırmadan yapay zeka temsilcilerinin her birine "önemli bir yatırım getirisi bağlandığını" iddia etti ve hisseleri %53 düştü; bu da piyasanın onlar adına sayıyı bağlama şekliydi. PayPal CEO'su, yapay zekayı daha kapsamlı kullanmanın "bize önemli ölçüde yardımcı olacağını" söyledi (gelecek zaman, sıfır detay), üstelik üç marjın da aynı anda düştüğü bir çağrıda. Morgan Stanley'den Brian Nowak, Meta'nın 2026 1. çeyrek çağrısında, yavaş yavaş tüm bu döngünün tanımlayıcı sorusu haline gelen soruyu sordu: Tüm bu sermaye üzerinden gerçekten bir getiri elde edeceğinizden emin olmak için takip ettiğiniz göstergeler nelerdir? Kimse sayı vererek cevap vermedi.
İyileşen şirketler
32 şirket ve yaklaşık 150.000 işten çıkarma arasında, yapay zeka bağlantılı yeniden yapılanmadan gerçek, ölçülebilir bir iyileşme gösterebilen işletmelerin listesi bir peçeteye sığar; o peçete bile çoğunlukla, iyileşmeleri bunu ödemek için işten çıkarma yapmakla meşgul olan herkese yapay zeka satmaktan gelen şirketlerden oluşur.
Salesforce, veri setinde marj iyileşmesinin, personel azaltmanın ve isimlendirilmiş bir yapay zeka ürününün aynı yönde ilerlediği tek "hiper ölçekleyici" olmayan şirkettir. 4.541 pozisyonu kısalttı, faaliyet marjlarını 2,1 puan genişletti ve %169 büyüyen 800 milyon dolarlık yıllık tekrarlayan gelire (ARR) sahip Agentforce'u, isim verebildiği müşterileri ve alıntı yapabileceği anlaşma büyüklüklerini gösterebiliyor. Bu, otuz iki şirketten biridir ve size yapay zeka gerekçeli bir işten çıkarmanın getiri sağlama olasılığının ne olduğunu söyler.
Dell 11.000 çalışan çıkardı ve gelirini %19 büyüttü, ancak büyüme 4,5 milyar dolarlık bir birikmiş iş yükü üzerinde oturan yapay zeka sunucu işinden geldi. Dell kazma ve kürek satıyor; işten çıkarmalar ve yapay zeka geliri neden-sonuç ilişkisinden ziyade tesadüfen bağlantılı. Shopify 500 kişiyi çıkardı, personel sayısını sabit tuttu ve başkanı yapay zekanın artık şirketin kodunun %50'sinden fazlasını yazdığını söylerken 300'den fazla yeni ürün çıkardı. Ancak dosyalama notu doğrulamıyor: açıklanan bir yapay zeka geliri yok, her iki dönemde de 3 olan bir özgüllük puanı ve neredeyse dört katına çıkan bir moda sözcük yoğunluğu var.
Bunlar üç şirket. Otuz iki taneden. İkisi yapay zeka altyapısı satıyor ve üçüncüsü kendi marjlarındaki getirileri kanıtlayamıyor. Eğer yapay zekayı satan değil de satın alan bir şirketseniz, bu bahsin baz oranı fiilen sıfırdır.
Kelime ile sayı arasındaki boşluk
Bu şirketlerin bir kazanç çağrısında her "yapay zeka" dediklerinde takip ettik ve ardından bahsedilenleri bir dolar rakamına bağlı olanlar ve boşlukta süzülenler olarak ayırdık. Bu ikisi arasındaki orana özgüllük puanı diyoruz. Yüksek ve artan özgüllük puanına sahip her şirket, istisnasız yapay zeka altyapısı satıyor. Microsoft'un puanı 37 milyar dolarlık yıllık geliriyle gerçek olduğu için sabit kaldı. Diğer tarafta, Spotify'ın moda sözcük yoğunluğu %3.100 artarken özgüllük puanı her iki dönemde de sıfırdı, yani %3.100 daha fazla yapay zeka konuşması, dolar işaretiyle bağlı hiçbir şey yok. CrowdStrike tek bir dosyalama döngüsünde 1 yapay zeka sözünden 102'ye çıktı. Dosyalar, pazarlama ekibi yeni bir anahtar kelime keşfetmiş gibi okunuyor.
Bu arada UPS en son dökümünde yapay zekadan bir kez, Nike ise bir kez bahsetti. Bu şirketler on binlerce işi olağan operasyonel nedenlerle kısalttılar ve kimse bunun hakkında yazmıyor, çünkü yapay zeka etiketi olmayan yeniden yapılanma manşetlere çıkmıyor. Marjları iyi durumda. Yapay zeka etiketi taşıyan şirketlerin çoğu aynı şeyi söyleyemez.
Bahsin yönü
Harcamalar, getiriler ortada olmamasına rağmen hızlanıyor: Google 2026 yılının tamamı için yaklaşık 75 milyar dolar sermaye harcaması öngörürken, Meta 125 ila 145 milyar dolar öngördü. Microsoft, analistlere her çeyrekte 31,9 milyar dolar harcayarak bile en az 2026'nın sonuna kadar kapasite sıkıntısı çekeceğini söyledi; bu, beş yıl önce bilim kurgu olabilecek bir cümle. Amazon'un serbest nakit akışı ise 14,8 milyar dolardan 1,2 milyar dolara düştü; bu, başka herhangi bir bağlamda bir çeyrek için kazanç haberlerine hakim olacak bir düşüş.
Microsoft'un CFO'su ekonomi konusunda en açık sözlü olanıydı: Şirket brüt marjı yıllık bazda %68'e düştü, bu da yapay zeka altyapısına devam eden yatırım ve artan yapay zeka ürün kullanımıyla tetiklendi. Büyüyen ve aynı zamanda daha az kârlı hale gelen bir şirketi tarif etti ve bunu plan olarak tanımladı; bu, servet transferini toplayan şirket olduğunuzda ve sabır gösterebilecek durumdaysanız söylenecek dürüst bir şeydir.
İşten çıkarma yapan şirketler, yani hiper ölçekleyici olmayanlar, bu altyapı inşasını bordro kalemlerinden finanse ediyorlar ve karşılığında hiçbir şey almıyorlar. Five9'un CEO'su mekanizmayı başka kimsenin eşleşemediği bir netlikle tanımladı: "Yapay zeka zamanla insanların yerini alıyor ve bu dolarlar yazılıma geri dönüyor." Bir CEO'nun mekanizmayı bu kadar açık bir şekilde tanımladığını duymak nadirdir. Five9 bunu yüksek sesle söyleyerek kaybedecek bir şeyi olmayacak kadar küçük. Daha önce kurumsal Amerika'nın yapay zeka ile yaptığı bahsi yazmıştık ve bu asla verimlilik değildi. Bu, daha iyi PR ile kalıcı ücret sıkıştırmasıydı; tüm ekonomide aynı anda personel sayısını azaltmanın ve bunun için alkışlanmanın bir yoluydu. Dosyalar bu tezi doğruluyor. Eskiden bir destek temsilcisine veya bir junior yazılımcıya ödenen para artık bir bulut bilişim faturasına ödeniyor, bu da bir GPU kümesine ödeniyor, bu da Amazon, Microsoft veya Google'da gelir olarak görünüyor. Bordro tasarrufları tek bir yöne, marjları iyileşen tek beş şirketin gelir tablolarına doğru akıyor ve tasarrufu sağlayan çalışanlar gitti.
Kurumsal kârlar 4 trilyon dolara ulaşırken şirketler çeyrek milyon teknoloji işini kesti, hissedarlara 1,57 trilyon dolar iade etti ve bu çalışanların eskiden ürettiği ürünlere zam yaptı; bu, sosyal sözleşmenin gerçek zamanlı olarak parçalanmasının doğrudan bir açıklamasıdır.
Mekanizma, bu kesintilerin yükünü zaten orantısız bir şekilde çeken bir iş gücü üzerinde ikiye katlanıyor; kadınlar teknoloji çalışanlarının %25'ini oluştururken işten çıkarmaların %45-47'sini oluşturuyor ve şimdi yakalama şanslarının %22 daha düşük olduğu yapay zeka kullanım puanlarına dayalı tutma kriterleriyle karşı karşıyalar.
Gelecek çeyreğin kazanç çağrıları, bu 32 şirketin tamamını, isimden sonra sayıyı istemeyi öğrenmekte olan analistlerin önüne tekrar getirecek. Dosyalar gelecek ve marjlar neyse o olacak.