Yapay zeka gerçekten 'yazıyor' mu? Rahibelerden filozoflara kadar antik çağ yazarları 'hayır' derdi.
Yazarlık ve retorik dersleri veriyorum, ancak üniversite öğrencilerim ve ben genellikle şaşırtıcı derecede karmaşık bir soruyu göz ardı ediyoruz: Yazmak nedir?
Ve yapay zeka bunu gerçekten yapabilir mi?
Birçok insan "yazmayı", kelimeleri bir sayfaya dizmek olarak düşünür. Ancak yazarlar, çok eski zamanlardan beri kendi zanaatlerini bundan daha fazlası olarak görmüşlerdir. Kayıtlı tarihteki ilk ismi bilinen yazar Enheduanna'dan Platon ve Aristoteles'e kadar yazma eylemi, yapay zekanın aslında "yazıyor" olmayabileceğini düşündüren şekillerde tasvir edilmiş ve tanımlanmıştır.
Eğer öyleyse, yapay zeka metnine ne demeliyiz? ChatGPT ve benim bir fikrim var.
Övmek ve yalvarmak
M.Ö. 2300 civarında yaşayan Enheduanna, günümüzde Irak sınırları içinde bulunan Akad İmparatorluğu'nun güçlü bir prensesi, rahibesi ve şairiydi. Şiirlerinin ve ilahilerinin yazarlığı tartışmalı olsa da, bilinen ilk yazar olarak kutlanmıştır.
Şiirlerinden biri olan "İnanna'nın Yüceltilmesi", yazmanın ne olduğuna ve ne yaptığına dair bir fikir veriyor; onu deneyimi ifade eden ve geleceği şekillendiren yaşayan bir araç olarak tanımlıyor.
Öncelikle şiir, diğer güçlerinin yanı sıra doğurganlık ve savaşla ilişkilendirilen antik Mezopotamya tanrıçası İnanna'yı över. Jane Hirschfield'ın çevirisine göre Enheduanna, "Hanımım, sen tüm büyüklüğün / koruyucususun," der.
Bu övgü stratejik olabilir. Bunu, Enheduanna'nın kendisini sürgüne gönderdiğini ve Ur tapınağındaki görevini elinden aldığını belirttiği asi kral Lugal-Ane'yi devirmesi için yaptığı yakarış izler. Çektiği acıyı anlatırken, "Şimdi cüzamlıların yerine / sürgün edildim," diye yazar. "Gün doğuyor, / Ve aydınlık / Etrafımda gizleniyor."
Yas tutan Enheduanna, yeni bir kader yazar. Sophus Helle'nin çevirisinde rahibe, İnanna'nın yardımına geldiğini ve "bu kaderi, Lugal-Ane'yi söküp attığını" hayal eder. Ve yalvarışı başarılı olmuş gibi görünür: Şiirin sonu, Enheduanna'nın görevine iade edildiğini tasvir eder.
Enheduanna'nın şiirinde yazmak, sadece bilgi aktarmaz. Şimdiki zamanla etkileşime girer ve geleceği değiştirir. Rahibenin yakarışları tanrıçayı memnun eder, kalbine dokunur ve o da Enheduanna'yı görevine iade eder; tarihçilerin bir sürgün ve dönüşün gerçekten yaşanıp yaşanmadığına dair ellerinde çok az kanıt olsa da.
Ancak şiirinin gerçek dünyada etkisi oldu; dünyanın ilk imparatorluğunda dini ve siyasi birliğin oluşturulmasına yardımcı oldu. Örneğin, yazıları Sümer tanrıçası İnanna ile Akad tanrıçası İştar'ı birleştirerek tek bir "Göklerin Kraliçesi" tanımladı.
Yapay zeka yazımı, birinin siyasi görüşünü etkilemek gibi değişim yaratma çabasında kullanılabilir. Ancak övgü, şükran ve acı gibi deneyimleri mümkün kılan insani duygulardan, yani yazmayı gerçek dünya etkileri olan yaşayan bir araç haline getiren duygu ve motivasyonlardan yoksundur.
Bilgilendirmekten dönüştürmeye
Enheduanna'dan iki bin yıl sonra Platon ve öğrencisi Aristoteles, yazarlık üzerine onunkini tamamlayan başka bir etkili görüş sundular.
Aşk ve retorik arasındaki ilişkiyi tartışan "Phaedrus"ta Platon, yazmayı ünlü bir şekilde konuşmanın zayıf bir kopyası olarak tanımlar. Konuşmanın işi düşünceleri temsil etmektir; düşünceler de sırayla bilgiyi ve gerçeği temsil eder. Benzer şekilde Aristoteles, "Sözlü kelimeler zihinsel deneyimin sembolleridir ve yazılı kelimeler de sözlü kelimelerin sembolleridir," diye yazar.
Bu tanım bile, düşüncelerden ve zihinsel deneyimlerden yoksun olan yapay zeka ile keskin bir tezat oluşturur. Yapay zekanın çıktısı veri toplama ve metin oluşturma sürecinden ibarettir.
Yazmanın ne olduğunu anlamak için ne yaptığına da bakmamız gerekir. Platon konuşmayı yazıdan üstün tutsa da, "Phaedrus"ta iyi yazmanın bir öğrenciyi doğruya ve bilgiye yönlendirebileceğini öne sürer. Enheduanna'ya benzer şekilde, yazmayı metnin hem içinde hem de dışında bir değişim aracı olarak kullanır.
Platon'un diyaloglarında karakterler genellikle fikirlerini kökten değiştirirler. Ve bugün, ölümünden yaklaşık 2500 yıl sonra filozofun gerçek dünyadaki etkisi açıktır. Örneğin, günümüzde üniversitelere topluca "Akademi" denir çünkü bu, Batı'daki ilk yükseköğretim kurumu olan Platon'un okulunun adıydı. İngiliz düşünür Alfred North Whitehead, tüm Batı felsefesinin "Platon'a düşülen bir dizi dipnot" olduğunu yazmıştır.
Aristoteles'in hacimli eserleri de yazmanın amacının iletişimin ötesine geçtiğini gösterir. Örneğin "Retorik"te, yazmayı ikna edici kılmanın yollarını detaylandırır. Aristoteles retoriği, sadece bilgi alışverişinde bulunmak değil, "ruhları harekete geçirme" yolu olarak tanımlar.
O halde her iki Yunan filozofu için de yazmak, bilgiden ziyade dönüşümle ilgilidir.
Ancak bugün, yapay zeka araçlarının popülaritesi yazmayı daha az dinamik ve daha az etkileyici hale getirebilir. Bilgisayar bilimi profesörü Natasha Jaques liderliğindeki bir çalışmaya göre, yapay zeka kullanımı yazının "sıradanlaşması" riskini taşıyor. Başka bir deyişle, günümüzdeki birçok yapay zeka yazısı belirgin seslerden yoksundur, bu da hepsinin aynı tınlamasına neden olur; bu durum insanların düşüncelerini de daha benzer hale getirebilir.
'Generwrite' (Üretim-yazım)
Genel olarak, bu üç antik yazar yazmanın düşünce ve deneyimlerden ortaya çıktığı konusunda hemfikirdir; bu, değişim yaratmaya çabalayan bir süreçtir. Enheduanna, Platon ve Aristoteles ayrıca yazmanın özünün, yapay zeka çıktılarında yaygın olan basit özetlerin ve bilgi aktarımının ötesine geçtiği konusunda da hemfikirdir.
Yapay zeka yaratıcı metinler üretebilse de, yazısı insan yazısı gibi "ruhları harekete geçirmeyebilir". Birçok çalışma, "insan lehine atıf yanlılığı" veya "yapay zeka cezası" olduğunu, yani insanların yapay zeka yazısı biçimsel olarak benzer olsa bile insan yazısını tercih ettiğini göstermektedir. İnsanlar bir algoritmanın kustuklarını değil, başka insanların yazdıklarını okumak istiyorlar.
Belki de yapay zekanın çıktısı için farklı bir kelimeye ihtiyacımız var. Günümüzde yaygın terimler arasında "üretken içerik" ve "sentetik metin" yer alıyor, ancak daha basit bir şey bulup bulamayacağımı ve sürece yapay zekayı da dahil edip edemeyeceğimi merak ettim. ChatGPT'yi tekrar tekrar yönlendirip ince ayar yaptıktan sonra tek bir kelimede karar kıldım: "Generwrite".
Yapay zeka kalıcı olsa da, yeni kelimeler metin türlerini ayırt etmeye yardımcı olabilir. Ve Enheduanna, Platon ve Aristoteles'in bize hatırlattığı gibi, yazmanın her zaman ruhları harekete geçirmeye çalışan, bedenlenmiş, düşünen varlıklara özgü kalabilecek unsurları vardır.