Dünyanın en tehlikeli şirketini bulduk. Muhtemelen adını hiç duymamışsınızdır.
Korktuğumuz ve bizi öldürecek olan şeyler ile bizi öldürmesi en muhtemel olan şeyler farklıdır.
Düşen bombalar, toplu silahlı saldırılar, doğal afetler ve ani, şiddetli ölüm getiren diğer unsurlar manşetlere hakimdir. Ancak bunlar dünya çapında önde gelen ölüm nedenleri olmaktan çok uzaktır.
Küresel ölümlerin çoğu artık kanser, kalp hastalığı ve diyabet gibi bulaşıcı olmayan hastalıklardan kaynaklanmaktadır. Birçok durumda bu hastalıklar, endüstriyel kirlilik veya çok iyi bilinen tüketici ürünleri yüzünden ortaya çıkmaktadır.
2023 yılında The Lancet'te yayınlanan dönüm noktası niteliğindeki bir araştırmada uzmanlar, bu hastalıkların çoğundan sorumlu dört ana sektörü belirlediler: tütün, alkol, ultra işlenmiş gıdalar ve fosil yakıtlar. Bu sektörler, küresel ölümlerin en az üçte birinden sorumludur.
Peki, bu sektörlerdeki bireysel şirketlerle ilişkilendirilen ölüm oranının boyutu nedir? Bu, araştırmacıların henüz ölçmediği bir konu. Belirli şirketlerin rolü nicelleştirilmeden onları sorumlu tutmak ve çözüm bulmak zordur.
Colorado Anschutz Üniversitesi Biyoetik ve İnsan Bilimleri Merkezi'nde profesör olan Lisa Bero, "Belirli bir şirketin devasa miktarda ölüm ve acının kaynağı olduğunu göstermek, zararlı endüstri uygulamalarını kısıtlayan veya ortadan kaldıran düzenlemelere ya da endüstriyi sorumlu tutacak yasal işlemlere yol açabilir" dedi.
The Examination, küresel ölüm, hastalık ve ticari verileri kullanarak, son otuz yılda dünya çapında en fazla ölümden makul bir şekilde sorumlu tutulabilecek şirketi belirledi. Bu şirket, daha çok China Tobacco olarak bilinen China National Tobacco Corp.'tur.
Çin dışında pek tanınmayan bu şirket, birkaç yıldır takip ettiğimiz bir kuruluş. The Examination ve ortakları, 2023 yılında devlet tarafından işletilen bu şirketin onlarca yıldır tütün kontrolü çabalarını baltaladığını ve bunun da korkunç sonuçları olan bir sigara salgınına yol açtığını ortaya koydu.
Diğer tütün şirketleri gibi China Tobacco da sigaralarının ölümcül sonuçlarını saptırma, reddetme ve önemsizleştirme geçmişine sahiptir. Batılı tütün devleri tarafından öncülük edilen, ürünlerinin zararları hakkında şüphe tohumları ekme stratejisi; fosil yakıt, ultra işlenmiş gıda ve alkol endüstrileri tarafından da benimsenmiştir.
The Examination’ın bilimsel danışma kurulunun da bir üyesi olan Bero, bir şirketin neden olduğu ölüm sayısını belirlemenin değerinin, "kronik hastalıkların sorumluluğunu, zararlı ürünleri üreten şirketlere yüklemesi" ve bunu ürünü kullanan insanlardan uzaklaştırması olduğunu belirtti.
Ölüm modelleme
China Tobacco ile ilgili davanın neden bu kadar güçlü olduğunu anlamak için önce zorluğun boyutunu kavramalıyız. İnsanların nasıl öldüğüne dair en kapsamlı bilgi kaynağı, Seattle'daki Washington Üniversitesi Sağlık Ölçümleri ve Değerlendirme Enstitüsü tarafından yürütülen ve Gates Vakfı tarafından finanse edilen Küresel Hastalık Yükü (GBD) çalışmasıdır.
Bu devasa proje, binlerce araştırmacıyı içermekte ve dünyanın dört bir yanından toplanan farklı bilgi kaynaklarına dayanmaktadır.
Bu sadece, birçok ülkede evrensel olarak düzenlenmeyen veya ölüm nedenini doğru bir şekilde belirtmeyen ölüm kayıtlarını toplamakla ilgili değildir. Kayıtlar olsa bile, genellikle belirli bir kalp hastalığı veya kanser vakasının sigara, alkol veya kirlilikle bağlantılı olup olmadığını detaylandırmazlar.
Bunun yerine, Küresel Hastalık Yükü çalışması geniş tahminler yapmak için "büyük veri" yaklaşımını kullanır. Tıbbi çalışmalar, hükümet raporları ve haber hikayeleri dahil olmak üzere binlerce kaynaktan bilgi alır; Zimbabve nüfus sayımı ve Afganistan'daki diyabetik ülserler üzerine bir çalışma kadar çeşitli kaynaklardan beslenir.
Sonuç olarak: Çalışma, 204 ülke ve bölgede, bazıları 30 yıldan eskiye dayanan yüzlerce farklı sağlık sonucu için tahminlere sahiptir.
Örneğin, Küresel Hastalık Yükü modeli, 2023 yılında dünya çapında kaç kişinin apandisitten (21.000 ile 43.000 arası) ve 1993 yılında kaç Rus'un lösemiden (7.200 ile 9.000 arası) öldüğünü tahmin etmektedir.
Daha da önemlisi, risk faktörlerini de değerlendirir. Örneğin, yüksek alkol kullanımı, boğulma sonucu ölümlere (2023'te 4.800 ile 8.400 arası) ve siroz olarak bilinen karaciğer yara izine (aynı yıl 259.000 ile 358.000 arası) yol açar. Risk faktörü ile sonuç arasındaki bağlantı, endüstrileri ölümlerle ilişkilendirmeyi mümkün kılar.
Bu çalışma, her bir sonuç için en düşük makul tahminden en yüksek makul tahmine kadar bir dizi tahmin sunar. (Araştırmacılar buna %95 güven aralığı demektedir.) Yüksek ve düşük tahminler birbirinden uzak olduğunda, genellikle bilimsel kesinlik eksikliği vardır.
Ancak Küresel Hastalık Yükü çalışması kusursuz değildir. Bazı çevrelerin, düşük ve orta gelirli ülkelerde sıkça görüldüğü gibi, verilerin bir sonuca varmak için çok sınırlı olduğunu iddia ettiği alanlarda tahmin sunduğu için eleştirilmektedir.
Örneğin, Çin'deki tütün çalışmalarını yürüten bazı kişiler, Küresel Hastalık Yükü çalışmasının bu ülkede sigara kaynaklı ölümleri, kısmen hava kirliliğinin ve mesleki risklerin (kömür tozu gibi) sigara içenler arasındaki ölümlere ne kadar katkıda bulunduğunu hesaba katmayarak olduğundan fazla gösterdiğini söylüyor. Diğer çalışmalar ise Küresel Hastalık Yükü çalışmasının fosil yakıtların yakılmasıyla bağlantılı ölümleri az tahmin edebileceğini gösteriyor.
Yine de bu çalışma, halk sağlığı alanında en yaygın kullanılan veri kaynaklarından biridir ve Dünya Sağlık Örgütü, Dünya Bankası ve ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri tarafından düzenli olarak alıntılanmaktadır.
York Üniversitesi'nde uluslararası ekonomi politik profesörü ve Avrupa'daki sağlığa zararlı endüstriler üzerine yakın tarihli bir DSÖ raporunun ortak yazarı olan Jappe Eckhardt, "Küresel Hastalık Yükü, elimizdeki en doğru veridir. Çoğu araştırmacı bunu kabul edecektir" dedi.
Endüstriyel bir bilanço
En çok ölümle bağlantılı endüstriler hakkındaki 2023 Lancet çalışmasıyla aynı metodolojiyi temel alan The Examination, sağlığa zararlı her bir iş sektörüyle ilişkili 1990'dan bu yana meydana gelen ölüm sayısını hesaplamak için en son Küresel Hastalık Yükü veri setini kullandı.
Birkaç şey öne çıkıyor. Düşük tahmini diğer tüm kategorilerin yüksek tahmininden daha büyük olduğu için tütün, neredeyse kesinlikle en ölümcül endüstridir. Hava kirliliğine neden olan şirketler muhtemelen ikinci sıradadır. Ultra işlenmiş gıda rakamları, yüksek ve düşük tahminler arasındaki büyük farklılık nedeniyle muazzam bir belirsizlik taşımaktadır.
Bir sonraki adım, bu ölümlerin kaçının bu endüstrilerdeki bireysel şirketlere atanabileceğini belirlemektir. 2023 Lancet çalışmasının ortak yazarı olan King's College London'da küresel ve halk sağlığı eğitmeni Adam Bertscher, bunun "son derece zor" olduğunu söylüyor.
Bunun bir nedeni, kanser gibi hastalıkların gelişmesinin uzun zaman almasıdır; bu nedenle bir şirketin sağlığa zararlı ürünler üretmedeki rolü zaman içinde izlenmelidir. Birinin 20 yıl boyunca her gece içtiği şarap bugün bir kanser teşhisine katkıda bulunmuş olabilir; ancak dün gece içilen kokteyl bunu yapmamıştır.
Karmaşıklığı artıran bir diğer faktör ise şirketlerin satın alınması, satılması, birleşmesi ve bölünmesidir; bu da geçmişteki zararın atfedilmesini daha zor hale getirmektedir.
Ancak China Tobacco'yu bir ölüm rakamıyla ilişkilendirmek çok daha kolaydır. Nedeni ise şudur:
California Üniversitesi, San Francisco Tıp Fakültesi'nden emekli profesör ve uzun süredir tütün araştırmacısı olan Stanton Glantz, ölümlerin bireysel şirketlere atfedilmesinde bir başlangıç noktasının, sağlığa zararlı şirketlerin pazar payını izlemek olduğunu söylüyor.
Devlete ait bir tekel olan China Tobacco, Çin'in iç sigara pazarının en az %97'sini kontrol etmektedir. Bu, ülkede satılan az sayıdaki yabancı sigarayı içermez, ancak şirket bunların birçoğunu da lisans anlaşmaları kapsamında üretmektedir.
Dahası, China Tobacco onlarca yıldır pazara hakimdir. Bir zamanlar yabancı şirketlerin yönettiği Çin tütün endüstrisi, 1950'lerde kamulaştırıldı. 1980'lerin başına gelindiğinde endüstri, küçük, verimsiz ve devlete ait fabrikalardan oluşan dağınık bir karmaşaydı. China Tobacco, hükümetin tütün çıkarlarını birleştirmek ve modernize etmek amacıyla 1982'de kuruldu.
Bugün, tütün yapraklarını kurutmaktan sigaraları sarmaya ve kutuları basmaya kadar üretim sürecinin çoğunu yöneten yan kuruluşlara sahip, çok kollu bir devdir. Şirket, fiilen kendi düzenleyicisi olarak hareket eder; Devlet Tütün Tekeli İdaresi olarak adlandırılan birim, karaborsayı denetlemeye yardımcı olur, tütün kamyonlarını lisanslar ve ülkenin tütün ithalat ve ihracat kurallarını belirler.
Hakim olduğu pazar devasadır. Pazar araştırma şirketi Euromonitor International'a göre Çin, dünyadaki sigaraların neredeyse yarısını tüketmektedir. Bu nedenle China Tobacco, Marlboro üreticisi Philip Morris International ve sonraki 21 en büyük tütün şirketinin toplamından daha fazla sigara üretmektedir.
China Tobacco ve selefleri onlarca yıldır Çin'in sigara pazarında neredeyse tekel olduklarından, bu şirketler ülkenin tütün kaynaklı ölümleri üzerinde de neredeyse bir tekelle sahipti.
En son Küresel Hastalık Yükü verilerinden elde edilen sayılar oldukça çarpıcıdır: Pasif içicilikten ölenler dahil olmak üzere, tütün 1990'dan 2023'e kadar Çin'de muhtemelen 59,1 milyon ile 77,7 milyon arasında insanı öldürdü.
Çalışmanın tahminlerine göre, bu yılların her birinde Çin'de ortalama 2 milyon insan tütün yüzünden hayatını kaybetti.
59,1 Milyon ila 77,7 Milyon
Çin'de 1990'dan 2023'e kadar tütün nedeniyle ölen insan sayısı
2 Milyon
Çin'de her yıl tütün nedeniyle hayatını kaybeden ortalama insan sayısı
Kaynak: Küresel Hastalık Yükü, 2023
The Examination; China Tobacco genel merkezindeki yetkililere, Hong Kong'daki yan kuruluşuna, şirketi denetleyen bakanlığa ve genellikle yabancı basından gelen soruları ele alan Çin Dışişleri Bakanlığı'na yorum talepleri gönderdi. Hiçbiri yanıt vermedi.
Dev Petrol şirketleri, Budweiser, Big Mac: Başka herhangi bir şirket bu seviyeye yaklaşabilir mi?
Başka herhangi bir şirket bu ölümcüllük seviyesine yaklaşıyor mu? Değerlendirmek için The Examination, Çin'de 1990'dan 2023'e kadar olan tütün ölümlerinin en düşük makul tahminini kullandı ve bunu China Tobacco'nun %97'lik pazar payıyla çarptı. Sonuç: 57,3 milyon ölüm.
Bunu, diğer endüstrilerin neden olduğu ölümler için yapılan en yüksek makul tahminlerle karşılaştırdık.
Alkol endüstrisinde makul bir rakip yoktur. Küresel Hastalık Yükü'nün 1990'dan bu yana alkolle ilgili küresel ölümler için en yüksek tahmini, China Tobacco'ya atfedilen en düşük ölüm tahmininin biraz altında, yaklaşık 56 milyondur. Ancak alkol pazarı bira, şarap ve sert içki üreticileri arasında bölünmüştür. En büyük bira üreticisi olan Budweiser üreticisi Anheuser-Busch InBev bile küresel bira pazarının üçte birinden daha azına sahiptir.
Sırada ultra işlenmiş gıda endüstrisi var. Ultra işlenmiş gıdalar genellikle kısmen hidrojenize edilmiş bitkisel yağ ve yüksek fruktozlu mısır şurubu gibi mutfağınızda bulamayacağınız bileşenler içeren gıdalar olarak tanımlanır. Genellikle kızartılır, ekstrüde edilir ve tam tahılları ortadan kaldıran şekillerde değiştirilirler. Tavuk nugget, enerji içecekleri ve et çubukları bunun örnekleridir.
Küresel Hastalık Yükü, ultra işlenmiş gıdalarla ilgili ölümleri doğrudan saymaz. Ancak DSÖ ve 2023 Lancet çalışmasını yayınlayan araştırmacılar, bu endüstri için bir vekil olarak yüksek sodyum, yüksek trans yağ, işlenmiş etler ve şekerli içecekler olmak üzere dört gıda kategorisini kullandılar.
Aynı yaklaşımı kullanarak, 1990 ile 2023 yılları arasında ultra işlenmiş gıdalarla bağlantılı küresel ölümler için yüksek bir tahmine ulaştık: 165 milyon. Bu ölümlerin çoğu yüksek sodyumlu ürünlere atfedilmektedir.
Herhangi bir gıda şirketinin China Tobacco'ya rakip olabilmesi için küresel ultra işlenmiş gıda pazarının kabaca üçte birini kontrol etmesi ve bol miktarda yüksek sodyumlu ürün satması gerekirdi.
The Lancet'te 2025 yılında yayınlanan bir çalışmanın verilerine göre, yüzlerce şirketten oluşan küresel ultra işlenmiş gıda endüstrisinin 2023'te yaklaşık 1,9 trilyon dolar değerinde olduğu tahmin ediliyor.
En büyük gıda şirketi olan Nestlé, 2023'te küresel ultra işlenmiş gıda pazarının yaklaşık %6'sı olan 110 milyar dolarlık gelir elde etti. En büyük fast-food şirketi olan McDonald's ise 130 milyar dolarlık küresel satışa ulaştı; bu da ultra işlenmiş gıda pazarının yaklaşık %7'sidir.
Toplam satış rakamlarını ultra işlenmiş gıda çıktısı için bir vekil olarak kullanmak şüphesiz tam bir yöntem değildir. Bu muhtemelen bu şirketlerin kronik hastalıklara katkısını fazla göstermektedir çünkü ürünlerinin bir kısmı ultra işlenmiş değildir; bir çalışma, McDonald's menü öğelerinin %9'unun ultra işlenmiş olmadığını belirtmiştir.
Ancak Nestlé ve McDonald's'ın sattığı her ürün yüksek oranda işlenmiş ve tuzla dolu olsaydı bile, pazar payına dayalı olarak her bir şirkete bağlı ölümlerin sayısı, China Tobacco'nun en düşük makul tahmininin yaklaşık beşte biri kadar olurdu.
The Examination, Nestlé ve McDonald's'a tüketicilere satılan sağlığa zararlı içerik miktarını sağlayıp sağlayamayacaklarını veya ürünlerine atfedilebilecek küresel ölüm sayısını hesaplayıp hesaplamadıklarını sordu. Şirketlerin hiçbiri e-postalarımıza yanıt vermedi.
Dünyanın en ölümcül şirketi unvanı için son adaylar, dünyanın en geniş kesimine en büyük riski oluşturanlardır.
DSÖ'ye göre, dünya nüfusunun %99'u kirli hava tehdidi altındadır. Küresel Hastalık Yükü'nün yüksek tahmini, 1990 ile 2023 yılları arasında 164,2 milyon insanın hava kirliliğinden öldüğü yönündedir.
Bu kirliliğin en ölümcül şekli, kanser, kalp hastalığı ve bronşit gibi solunum yolu rahatsızlıkları riskini artıran PM2.5 olarak bilinen ince parçacıklardır. Küresel Hastalık Yükü çalışmasına göre, insan saçı çapının bir kısmı kadar olan bu partiküller, hava kirliliği ölümlerinin büyük çoğunluğunu oluşturmaktadır.
Fosil yakıt endüstrisi ve buna bağlı olarak kömürle çalışan çelik fabrikaları, enerji santralleri ve duman püskürten otomobiller büyük suçlulardır. Hava kirliliğinin diğer kaynakları arasında madenler, çimento fabrikaları ve şantiyeler bulunur. Rüzgarla taşınan toz, volkanlar ve orman yangınları gibi bireyler ve hatta doğal kaynaklar gibi birçok şirket de buna katkıda bulunur.
2021 tarihli bir çalışmaya göre, tüm PM2.5 ölümlerinin yaklaşık %27'si fosil yakıtların yakılmasına atfedilebilir. En yüksek makul tahmini varsayarsak, bu 1990-2023 döneminde yaklaşık 40 milyon ölüm anlamına gelir.
Fosil yakıtlar ayrıca ikinci bir ölümcül hava kirleticisinin de ana kaynağıdır: yer seviyesinde ozon. Ozon kirliliğinin ana kaynakları, bu yakıtların yakılmasıyla yayılan nitrojen oksit ve uçucu organik bileşiklerin yanı sıra çözücüler, boyalar ve kaplamalar gibi ürünlerden kaynaklanan emisyonlardır. Dumanın (smog) ana bileşeni olarak en iyi bilinen ozon ölümleri için bu dönemdeki en yüksek tahmin 18,5 milyondur.
Ozon ölümleri, fosil yakıtlardan kaynaklanan 40 milyon PM2.5 ölümüyle birleştirildiğinde, 34 yıllık dönemde toplam yaklaşık 58,5 milyon olmaktadır.
Hava kirliliği ölümleri için yüksek tahmine dayanan bu rakam, en düşük makul tahmine dayanan China Tobacco'ya aynı yıllar içinde atfedilebilecek 57,3 milyon ölüme yakındır.
58,5 Milyon
1990 ile 2023 yılları arasında tüm şirketler için fosil yakıt kaynaklı tahmini ölümler
57,3 Milyon
Sadece China Tobacco'dan kaynaklanan, aynı dönemdeki tahmini tütün ölümleri
Ancak Suudi Aramco, Coal India ve Chevron gibi devler de dahil olmak üzere düzinelerce fosil yakıt şirketi bu totale katkıda bulunmuştur. Hiçbirinin China Tobacco'nun pazar payına yaklaşan bir payı yoktur. (Suudi Aramco, Coal India ve Chevron yorum taleplerine yanıt vermedi.)
Önlenebilir çok sayıda ölümle bağlantılı diğer endüstrileri de değerlendirdik. Silah üreticileri genellikle incelenir ve Ukrayna, Orta Doğu, Sudan ve başka yerlerdeki savaşlar muazzam acılara neden olmuştur. Purdue Pharma ve diğer ilaç üreticileri, körüklenmesine yardımcı oldukları trajik bir opioid krizinden kar elde ettiler. Trafik kazalarından kaynaklanan ölümler ise günlük bir vakadır.
Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü'ne göre, 30 Haziran 2025'te sona eren yılda dünya genelinde silahlı çatışmalarda yaklaşık 240.000 kişi öldü. Küresel Hastalık Yükü çalışmasına göre, 2023 yılında uyuşturucu kullanımı nedeniyle yaklaşık yarım milyon ve trafik kazaları nedeniyle 1,3 milyon kişi hayatını kaybetti.
China Tobacco ile ilişkili ölümler bunların hepsini geride bırakıyor.
Çin'in tütün gelirine bağımlılığı
Şu an için başka hiçbir şirket China Tobacco'nun bilançosuna yaklaşamıyor. Bu gelecekte değişebilir mi? Obezite ile bağlantılı hastalıklar dünyanın birçok yerinde hızla artıyor ve küresel fosil yakıt emisyonları 2025'te rekor seviyeye ulaştı.
Yine de, milyonlarca ölümle bağlantılı milyarlarca dolarlık kârıyla China Tobacco oldukça zorlu bir yapı olmaya devam ediyor. Şirketin kârı ve ülke hazinesine ödediği vergiler 2025 yılında şirket için bir rekor olan 226 milyar dolar oldu.
Bu, dünyanın 1 numaralı fosil yakıt şirketinin (Suudi Aramco, 187 milyar dolar), en iyi gıda şirketinin (Nestlé, 13,5 milyar dolar) ve en büyük alkol şirketinin (Çinli damıtıcı Kweichow Moutai, 16,4 milyar dolar) vergi öncesi gelirlerinin toplamından daha fazladır.
226 milyar dolar, Çin merkezi hükümetinin elde ettiği tüm gelirlerin %7,3'ünü oluşturuyordu.
%7,3
Çin'in hükümet gelirinin %7,3'ü 2025 yılında China Tobacco'dan geldi
Bu gelirle birlikte, ülkedeki tütün ve sağlık politikaları üzerinde geniş bir nüfuz da geliyor. China Tobacco, halka açık yerlerde sigara içmeyi yasaklayan girişimleri boşa çıkardı, tütün vergilerini artırma çabalarını engelledi ve "düşük katranlı" sigaralar hakkında itibarsız sağlık iddialarını savundu. Hatta Birleşmiş Milletler tütün karşıtı anlaşmasının resmi Çince çevirisini zayıflatmak için değiştirdi. Sonuç olarak, Çin'deki sigara içme oranları son 25 yıldır inatla yüksek kaldı.
Bir bakıma, dünyadaki en ölümcül şirketin Çin hükümetine ait olmasının bir avantajı var. Batılı bir çok uluslu şirketi dizginlemek, düzinelerce ülkedeki politikaların değiştirilmesini ve zengin hissedarların ve iyi bağlantıları olan lobicilerin direnişinin aşılmasını gerektirebilir. Çin'in yönetiminin ne kadar merkezi hale geldiği düşünüldüğünde, nispeten az sayıda politika yapıcı, önümüzdeki birkaç on yıl içinde milyonlarca erken ölümü önlemek için değişiklik başlatabilir.