Bugün öğrendim ki: 2023 yılında, İngiliz yayıncı Puffin Books, Galli yazar Roald Dahl'ın çeşitli eserlerini sansürleyerek, yazarın yaşamı boyunca eserlerinin değiştirilmemesini istemesine rağmen, ırk, cinsiyet ve karakter tasvirleriyle ilgili yüzlerce pasajı değiştirerek yeniden yayımladı. Bu eylem geniş çapta eleştirildi.
Roald Dahl kitapları hakkındaki tartışma
2023'te, İngiliz yayıncı Penguin Books'un çocuk yayıncılık kolu Puffin Books, Galli yazar Roald Dahl'ın çeşitli eserlerini sansürleyerek tartışmalara neden oldu.
Dahl, yaşadığı süre boyunca yayıncılarına "kitaplarından tek bir virgülü bile değiştirmemesi" konusunda ısrar etmişti.[1] 19 Şubat 2023'te Puffin Books, Dahl'ın eserlerini değerlendirmek üzere üç yıl boyunca hassasiyet okuyucuları tuttuğunu ve ırk, cinsiyet ve karakter tasvirleri açısından çok sayıda değişiklikle eserlerini yeniden yayımladığını duyurdu. İngiliz gazetesi The Telegraph'ın bir haberine göre Puffin Books, Charlie'nin Çikolata Fabrikası, Matilda, Dev Şeftali James, Muhteşem Bay Tilki ve Cadılar gibi eserlerde yüzlerce pasajı değiştirdi. Okuyuculardan ve yazarlardan gelen tepkiler üzerine Puffin Books, 23 Şubat'ta Dahl'ın orijinal yayınlarının sansürlenmiş versiyonlarıyla birlikte "Roald Dahl Klasik Koleksiyonu" olarak yayımlanacağını duyurdu ancak revizyonlardan geri adım atmadı.
Çeşitli yazarlar, politikacılar ve kuruluşlar tartışmalar hakkında yorumlarda bulundu. Daha sonra Enid Blyton'ın (Meşhur Beşli'nin yazarı) ve Ian Fleming'in (James Bond'un yazarı) eserlerinin de sansürleneceği açıklandı ve R. L. Stine'ın Tüyler Ürpertici Hikayeler serisinin yazarın bilgisi olmadan zaten sansürlendiği bildirildi.
Arka plan
[değiştir]
Roald Dahl, İngiliz bir çocuk edebiyatı yazarıydı. Dahl'ın eserleri, İngiliz yayıncı Penguin Books'un çocuk yayıncılık kolu olan Puffin Books tarafından yayımlanırken, eserlerinin hakları Roald Dahl Hikaye Şirketi tarafından yönetilmektedir.[2] Eylül 2021'de yayın hizmeti Netflix, Roald Dahl Hikaye Şirketi'ni satın aldı.[3]
Dahl'ın yorumları ve yazıları eleştirilere maruz kaldı. Dahl, Ağustos 1983 tarihli Literary Review sayısında Tony Clifton'ın God Cried adlı eserinin bir incelemesini yayımladı ve bu incelemede Amerika Birleşik Devletleri'nin "büyük Yahudi finans kurumları tarafından tamamen domine edildiğini" yazdı ve "İsrail, Almanya gibi, bu dünyada nasıl davranacağını öğrenmeden önce dize getirilmek zorunda mı?" diye sordu.[4] 1990 yılında The Independent'a verdiği bir röportajda Dahl, antisemitist olduğunu, "bir Yahudi'nin İngiltere gibi başka bir ülkede Siyonizmi güçlü bir şekilde desteklemesi ölçüsünde" kabul ettiğini söyledi.[5]
Dahl'ın eserlerindeki karakterler, algılanan ırkçı ve cinsiyetçi stereotipler nedeniyle eleştirildi. 1972'de çocuk kitabı yazarı Eleanor Cameron, Charlie'nin Çikolata Fabrikası'ndaki Oompa-Loompaları, The Horn Book Magazine için yazdığı bir makalede Afrika köleleriyle karşılaştırdı.[6] Bu ifadeler, Dahl'ın 1990'daki ölümünden sonra daha da yankılandı; kitap eleştirmeni Michael Dirda, Charlie'nin Çikolata Fabrikası'nı ırkçılıkla, Cadılar'ı ise sırasıyla kadın düşmanlığıyla suçladı.[7] Yahudi-Amerikan ve feminist yayın kuruluşu Lilith'te Michele Landsberg, "kötü, baskıcı, kokan, şişman, çirkin kadınların Dahl'ın favori kötü karakterleri" olduğunu savundu.[8] Dahl'ın Switch Bitch adlı kısa öykü koleksiyonu kaba ve rahatsız edici temaları nedeniyle eleştirildi.[9] Dahl, 1973'te Oompa-Loompaları yeniden yazarak ten renklerini beyaza çevirdi.[10] Dahl'ın ailesi, 2020'de antisemitist yorumları için özür diledi.[11]
Revizyonlar
[değiştir]
19 Şubat 2023'te Puffin Books, Dahl'ın birçok kitabında kullandığı dili, uygunsuz gördükleri aşağılayıcı kelime ve pasajları sansürlemek için değiştireceğini duyurdu. Süreç yaklaşık üç yıl sürdü ve erişilebilirlik ve kapsayıcılığı teşvik eden bir topluluk olan Inclusive Minds ile işbirliği içinde yürütüldü.[12] İngiliz gazetesi The Telegraph'ın bir raporu yüzlerce kaldırılmış veya değiştirilmiş kelime ve pasaj buldu.[13]
Bazı değişiklikler ırk ve etnik kökene odaklandı. Cilt rengine atıfta bulunan renk tanımlamalarının kullanımında çok sayıda değişiklik yapıldı (bir karakterin dehşetten "beyaz" yüzünün "dehşetle ağzının açılmasına" dönüşmesi) veya başka şekillerde (birinin bir şeyi "karanlıkça" söylemesinin "gizemlice" olarak değiştirilmesi).[13]
Diğer ülkelere, bölgelere ve etnik kökenlere yapılan atıflar bazen kaldırıldı veya önemli ölçüde değiştirildi, tıpkı kültürel uygulamalara, kültürel olarak bağlı kelimelere ve yerli yaşam tarzlarına yapılan atıflar gibi. Örneğin, Muhteşem Bay Tilki'de bir karakterin "derviş gibi zıplaması" "kurbağa gibi" olarak değiştirildi.[13]
Diğer değişiklikler cinsiyet ve toplumsal cinsiyete odaklandı. Queer kelimesi ("tuhaf" anlamında) düzenli olarak kaldırıldı ve "erkekler ve kadınlar", "erkek çocuklar ve kız çocukları", "anneler ve babalar" ve benzerlerine yapılan göndermelerin çoğu "ebeveynler" veya "kardeşler" gibi eşdeğer cinsiyet açısından nötr kelimeler ve ifadelerle değiştirildi. Benzer şekilde, bazı genel durumlarda eril zamirler değiştirildi; örneğin Cadılar'daki "kediyi kendi ininde yakalama" planı "onun ininde" olarak değiştirildi. Bazı durumlarda cinsiyete yapılan atıflar değiştirildi; Muhteşem Bay Tilki'deki "Küçük Tilki" karakteri erkekten kadına dönüştürüldü.[13]
Erkeklere veya kadınlara geleneksel olarak atfedilen rollere yapılan atıflar genellikle değiştirildi ve kadınlara yönelik bazı hakaretler yumuşatıldı (örneğin, İğrençler'deki "çirkin yaşlı inek" ifadesi "dehşet verici yaşlı cadı" olarak değiştirildi). Kadınların seslerinin tiz olmasına dair stereotip bazen gizlendi. Erkekler ve kadınlar arasındaki davranış farklılıklarına yapılan atıflar da kaldırıldı veya değiştirildi; buna, Cankız'daki kız ve erkek çocuklarının rüyaları hakkındaki bazı diyalogların kaldırılması da dahildi ("Eğer bir kıza ait bir rüyayı bir erkeğe verirsem, bu gerçekten de harika bir kız rüyası olsa bile, çocuk uyanıp bunun ne kadar iğrenç bir rüyası olduğunu düşünecektir.")[13]
Diğer değişiklikler görünüş ve engelliliklere odaklandı. Özellikle kadınların fiziksel olarak çekici veya çekici olmayan insanlara yapılan birçok atıf kaldırıldı. Şişman kelimesi düzenli olarak kaldırıldı ve yerine devasa veya iri gibi terimler konuldu; tıpkı kısa boy ve benzeri tanımlamalara yapılan atıflar gibi. Karakterlerin yaşlı olmasına yapılan atıflar bazen değiştirildi veya kaldırıldı.[13]
Deli ve çılgın kelimeleri ile benzer kelimeler düzenli olarak kaldırılırken, Charlie'nin Çikolata Fabrikası'ndan bir karakterin "iğrenç bir sanatoryuma kapatılması" ile ilgili bir satırın kaldırılması gibi düşük zeka ve zihinsel bozuklukların bazı tanımlamaları da kaldırıldı. Fiziksel deformite veya engelliliğe, işitme kaybı da dahil olmak üzere yapılan atıflar da yaygın olarak kaldırıldı veya değiştirildi.[13]
Ayrıcalık eksikliğine yapılan atıflar bazen değiştirildi; örneğin Cankız'daki Sophie'nin "dünyada gerçek bir önemi olmayan küçük bir öksüz" olarak tanımlanması kaldırıldı.[13]
Zayıf kişisel hijyene yapılan atıflar genellikle kaldırılırken, alkol tüketimine ve sigara içmeye yapılan bazı atıflar da değiştirildi. Muhteşem Bay Tilki'de Küçük Tilki, bir yudum almak yerine bir şişe elma şarabını koklar ve Charlie'nin Çikolata Fabrikası'ndaki Oompa Loompalar artık karamelli ve sodalı olarak "lordlar kadar sarhoş" olarak tanımlanmıyor.[13]
Diğer değişiklikler şiddete odaklandı. Şiddetle ilgili mizahi göndermeler bazen kaldırıldı ve bedensel cezalandırmaya yapılan göndermeler değiştirildi. Silah ve bıçak gibi ölümcül silahlara yapılan atıflar genellikle kaldırıldı.[13]
Kölelere ve mahkumlara yapılan atıflar kaldırıldı ve ölüme yapılan bazı atıflar kaldırıldı.[13]
Diğer değişiklikler, İngiliz İngilizcesinde daha müstehcen çağrışımlar kazanmış olan horny ve fanny gibi kelimelere odaklandı.[13]
Bazı değişiklikler bütün satırları veya pasajları kaldırırken, diğerleri tamamen yeni metinlerle değiştirildi. Dev Şeftali James'teki kırkayak şarkıları, "muazzam sarkan" Teyze Sünger ile "tel gibi ince" Teyze Spiker'ı karşılaştıran şarkılar, her iki karakterin de "kötü" ve "korkunç" olduğuna dair daha genel bir şarkıya dönüştürüldü. Willy Wonka'nın Oompa-Loompa'da Deneme Odası'nda Saç Şekeri denemesiyle ilgili anekdotu ("ve hemen çenesinden devasa siyah bir sakal çıkmaya başladı") Wonka'nın tatlıyı bizzat denemesiyle değiştirildi.[13]
Basımlar
[değiştir]
Duyurunun ardından Dahl'ın eserlerinin e-kitap kopyaları otomatik olarak güncellendi.[14][15]
Dahl'ın Amerika Birleşik Devletleri, Fransa ve Hollanda'daki yayıncıları, değişiklikleri dahil etmeyi tamamen reddettiklerini duyurdu.[16]
23 Şubat'ta Puffin Books, Dahl'ın orijinal metinlerinden oluşan Roald Dahl Klasik Koleksiyonu'nu duyurdu. Sansürlenmiş versiyonlar satılmaya devam edecek.[17]
Sonrası
[değiştir]
Hassasiyet okuyucularına yönelik eleştiri
[değiştir]
Ayrıca bakınız: Hassasiyet okuyucusu
Puffin Books'un potansiyel olarak saldırgan kelimeleri veya ifadeleri belirlemek için hassasiyet okuyucuları kullanması, hassasiyet okuyucularına yönelik genel eleştirileri yeniden canlandırdı; hassasiyet okuyucularının sektördeki kullanımı George Floyd'un 2020'de öldürülmesinden sonra artmıştır.
Kendi eseri hassasiyet okuyucuları tarafından düzenlenmiş olan İngiliz şair Kate Clanchy, The Times'da Puffin Books'un Dahl'a yaptığı revizyonlara yanıt olarak bir makale yazarak hassasiyet okuyucularını eleştirdi:[18]
Orwell Ödülü'nü kazanan anı kitabım Some Kids I Taught and What They Taught Me Twitter fırtınasına karıştığında, yayıncılarım sorunu çözmek için kitabı hassasiyet okuyucularına göndermeyi teklif etti. Bunu yapmaktan memnundum, yardım edeceğini düşündüm. [...] Hassasiyet okuyucularımdan biri, çocukların dahil olduğu konularda terör ve şiddetle ilgili tüm bahislere son vermem gerektiğini söyledi. [...] Bu gençlerin de terörün kendileri için "çok ağır bir konu" olduğu konusunda hemfikir olacaklarını düşünüyorum. Yine de, onların hayatlarında oldu ve deneyimlerinden bir cümle gibi kesilip atılamazdı. Okuyucularımın, rahatsız etse bile, gerçeği anlamalarını istedim ve bu kitaplarımı kaybetme anlamına gelse bile onu değiştirmek istemedim.[19]
Tepki
[değiştir]
Okuyucular
[değiştir]
Bir yazarın sözlerinin ölümünden sonra değiştirilmesi fikrine veya revizyonlara yönelik hayal kırıklığına pek çok okuyucu ve hayran öfkeyle tepki gösterdi. Geri tepme o kadar güçlü oldu ki, Puffin Books birkaç gün sonra eski versiyonları revize edilmiş baskılarla birlikte yayımlamaya devam edeceğini duyurdu.[20][21][22][23]
Yazarlar
[değiştir]
Revizyonlar, çok sayıda yazar ve edebi gruptan sert eleştiriler aldı. İngiliz-Amerikalı romancı Salman Rushdie, yeniden yazıları bir tweet'te eleştirerek, "Roald Dahl melek değildi ama bu saçma bir sansür. Puffin Books ve Dahl ailesi utanmalı" diye yazdı.[24][16][25][26] PEN America CEO'su Suzanne Nossel, kuruluş adına konuşarak Puffin Books'un değişikliklerini kınadı.[16][25][27] Yazar Margaret Atwood, Newsnight'a verdiği bir röportajda revizyonlarla ilgili olarak şunları söyledi: "Roald Dahl ile iyi şanslar. İşleri düzeltmek istiyorsanız bütün kitabı yeniden yazmanız gerekecek. Ama bu uzun zaman önce başladı; peri masallarının Disneyleştirilmesiydi. Ne düşünüyorum? Ben Chaucer'ın dediği gibiyim, 'Bu hikayeyi beğenmezsen, sayfayı çevir ve başka bir şey oku.'"[28] Yazar Christopher Paolini bir tweet'te, "Bu yanlış. Bir kitabı yasakla eğer istersen. Ya da başına bir içerik uyarısı koy. Ama onu yeniden yazma. Bir yazarın ağzına kelimeler koyma (özellikle de bu konuda söz hakkı olmayan birinin)."[26]
Buna karşılık, yazar Joanne Harris bir tweet'te revizyonları destekledi[29] ve şöyle dedi: 'Yayıncıların yazarın ailesinin onayıyla bir kitabı satılabilirliğini sağlamak için güncellemesi sansür değildir. Bu sadece iş.'[30] İngiliz yazar Philip Pullman, Dahl'ın eserlerinin Malorie Blackman, Michael Morpurgo veya Beverley Naidoo gibi yazarlar lehine solması gerektiğini öne sürdü.[31] Writer's Digest'te yazar ve çevirmen Diego Jourdan Pereira durumu, The Purple Smurfs ve Tintin in the Congo gibi kitapların önceki on yıllardaki benzer revizyonlarıyla karşılaştırdı[32] ve klasik çocuk kitaplarının her zaman modern duyarlılıklara uyacak şekilde değiştirileceğini veya satıştan kaldırılacağını söyledi.[33]
Siyasetçiler ve hükümet
[değiştir]
O dönemki Başbakan Rishi Sunak, kitapların yayınlanmasına yanıtında Cankız'a atıfta bulunarak Puffin'in "kelimelerle saçmalamaması" gerektiğini söyledi.[16][25][31] Eski Başbakan Boris Johnson, insanların "ifade özgürlüğü konusunda uyanık olmaları" gerektiğini, ancak yayıncının kararının "gazetecilerin vurulduğu otoriter sistemlerle" karşılaştırılamayacağını ve Puffin'in düzenlediği bir şiirin orijinal versiyonunu kimsenin okumasının engellenmeyeceğini belirtti.[34]
O dönemki Kadın ve Eşitlik Bakanı Kemi Badenoch, konu hakkında kamuoyuna konuşarak, "Eğer eski olan her şeyi yeni göstermek için değiştirirseniz, insanlar eskiden nasıldı bilemez, bu da kurumsal hafızayı, kolektif hafızayı kaybettiğiniz anlamına gelir," dedi ve ekledi, "Ancak birinin yazdığı kelimeleri değiştirmek bence doğru değil."[35]
Kraliçe Camilla'nın, revizyonları duyduğunda "şaşkın ve hayal kırıklığına uğradığı" ve onları kamuoyu önünde kınadığı bildirildi.[16][36][37][38]
Diğer güncel tepkiler
[değiştir]
Birkaç gazeteci tartışma üzerine köşe yazıları yazdı. The Atlantic'ten Helen Lewis, Dahl'ın vulgarlığı, cinsiyetçiliği ve Öjeni temalarıyla tanınan romanı My Uncle Oswald'ı, insanların grotesk tasvirinin Dahl'ın eserine kök saldığını ve bu nedenle çıkarılamayacağını belirterek, revizyonları "kurumsal güvenlikçilik" olarak tanımladı.[39] Farklı bir görüşle, The Lamp'ten Matthew Walther tartışmayı önemsiz bularak koleksiyonun yayınlanmasını New Coke ve Coca-Cola Classic ile karşılaştırdı.[40]
İngiliz komedyen Ricky Gervais, tweet'inde değişikliklerle alay etti.[41] Revizyonlar ayrıca oyuncular Brian Cox[35] ve Whoopi Goldberg tarafından da eleştirildi.[42]
Willy Wonka ve Çikolata Fabrikası'nda Augustus Gloop'u canlandıran eski çocuk oyuncu Michael Böllner, karakterinin "şişman" tanımlamalarının kaldırıldığı Charlie'nin Çikolata Fabrikası'ndaki revizyonu eleştirdi.[43]
Miras
[değiştir]
26 Şubat 2023'te, Puffin Books'un orijinal duyurusundan yedi gün sonra, Ian Fleming Yayınları, Ian Fleming'in James Bond serisinin, hassasiyet incelemesinin ardından Live and Let Die'daki ırksal küfürler ve Afrikalı Amerikalıların ırkçı tasvirleri de dahil olmak üzere çeşitli revizyonlar alacağını duyurdu.[44]
Dahl düzenlemelerinin ardından yazar R. L. Stine'ın bazı Tüyler Ürpertici Hikayeler kitaplarının metnini yeniden düzenlediği bildirildi. Stine bunu yalanlayarak, "Hikayeler doğru değil. Tüyler Ürpertici Hikayeler'de hiçbir zaman bir kelimeyi değiştirmedim. Yapılan herhangi bir değişiklik bana gösterilmedi," dedi.[45] Yayıncı Scholastic bir açıklamada, serinin 2018'deki e-kitap yeniden basımlarında bazı düzenlemeler yapıldığını doğruladı[46] ve "dili güncel tutmak ve bir gencin bugünkü benliğine olumsuz etki edebilecek görsellerden kaçınmak için metni gözden geçirdiklerini, bunun da ruh sağlığına özel bir odaklanma ile yapıldığını" söyledi.[45]
Bir ay sonra, Enid Blyton'ın eserlerinin de sansürleneceği duyuruldu.[47][48][49]
Ayrıca bakınız
[değiştir]
Kitap sansürü
Kültür savaşı
Siyasi doğruculuk