Bugün öğrendim ki: "kuralı kanıtlayan istisna" ifadesinin orijinal tanımı. Günümüzde sıklıkla yanlış kullanılsa da, bu ifade "Rahat Cuma" gibi şeyler için geçerli olmalı, bu da diğer günlerde bir kıyafet kuralının varlığını kanıtlayan bir istisnadır
Deyim
"İstisna kuralı ispatlar" sözünün anlamı tartışmalıdır. Henry Watson Fowler'ın Modern English Usage'ı bu ifadeyi beş farklı şekilde kullanmış,[1] ve her kullanım, belirli bir durum veya olayın daha genel bir kurala ilişkin rolüne bir şekilde atıfta bulunmaktadır.
İfadenin iki orijinal anlamı genellikle belirtilir. İlki, Fowler tarafından tercih edilen anlam, belirli bir duruma uygulanan bir istisnanın varlığının ("ispatlamasının") genel bir kuralın varlığını ortaya koyduğu ("ispatladığı") şeklindedir. Daha açık bir ifade şöyle olabilir: "istisna, kuralın varlığını ispatlar."[1] İfadenin güncel kullanımlarının çoğu bu kökten gelmektedir,[2] ancak çoğu zaman tüm kuralların istisnaları olduğuna dair fikirle daha yakın bir şekildedir.[1] Verilen alternatif köken, "ispatla" kelimesinin "test etmek" anlamındaki eski anlamda kullanıldığıdır,[3] örneğin, 1918 tarihli Detroit News tarz kılavuzu tarafından savunulan bir okumadır:
"İstisna kuralı ispatlar" ifadesi, iyi yazarlar için yaygın olmasına rağmen, cehaletten kaynaklanmaktadır. Orijinal kelime "preuves" idi ve "ispatla" değil, "test et" anlamına geliyordu.[4]
Bu anlamda ifade, bir istisnanın bir kuralın doğru veya mevcut olduğunu göstermediği, ancak kuralı test ederek değerini ortaya koyduğu anlamına gelir. Bu ikinci şekilde kullanıldığına dair çok az kanıt vardır.[1][2][5]
İngilizce Kullanımlar
[düzenle]
Fowler'ın kullanım tipolojisi, onun "orijinal, basit kullanım" olarak gördüğü yerden, hem "en sakıncalı" hem de "maalesef en yaygın" olan kullanıma kadar uzanmaktadır.[1] Fowler, preskriptif bir yaklaşıma dayanarak,[6] bu tipolojiyi daha doğru bir kullanımdan daha az doğru bir kullanıma doğru bir geçiş olarak anlamıştı.[1] Ancak daha açıklayıcı bir yaklaşım altında, doğruluk açısından bu ayrımlamalar o kadar faydalı olmazdı.[6]
Kuralın Varlığını İspatlamak
[düzenle]
Fowler için orijinal ve en açık anlam olan bu ifade anlamı, "exceptio probat regulam in casibus non exceptis" ("istisna, istisna edilmeyen durumlarda kuralı ispatlar")[7] hukuki ifadesinden geldiği düşünülmektedir; bu argüman, Lucius Cornelius Balbus'u savunurken Cicero'ya atfedilmektedir.[8][9] Bu argüman, bir istisnanın var olduğunu veya ifade edilmesi gerektiğini belirtir; bu istisna, o duruma bir istisna olan bir kuralın var olması gerektiğini ispatlar.[8] Cicero'nun ifadesinin ikinci kısmı olan "in casibus non exceptis" ("istisna edilmeyen durumlarda"), "istisna kuralı ispatlar" ifadesinin modern kullanımlarında neredeyse her zaman eksiktir.
Orijinal anlamın bir örneği şöyledir:
Bugün akşam 23.00'e kadar askerlerin kışla dışarda olmaları için özel izin veriliyor; "İstisna kuralı ispatlar" bu özel izin, askerlerin, istisna yapıldığı durumlar hariç, daha erken olmaları gerektiği anlamına gelen bir kuralı ima ettiğini belirtir. Bu ifadenin yasaları yorumlarken ne kadar değerli olduğu açık.
— Fowler[1]
Başka bir deyişle, bu ifade anlamı altında, istisna, kuralın diğer durumlarda da geçerli olduğunu ispatlar.[2] İfade, hukuki bir bağlam dışında, işaretlerden, beyanlardan veya diğer bilgilerden alınan çıkarımları tanımlayabilir. Örneğin, bir mağazada "buzdolapları için ön ödeme ile teslimat gereklidir" yazan bir işaretten, ön ödeme ile teslimatın diğer ürünler için gerekli olmadığı sonucu çıkarılır.[2] Bu durumda, buzdolapları istisnası, ön ödeme ile teslimatın diğer ürünler için gerekli olmadığı kuralının varlığını ispatlar.
İngilizce ifade, on yedinci ve on sekizinci yüzyıllardan erken alıntıları ile bu şekilde kullanılıyordu.[10][11]
Bir Kuralın Geçerliliğini İspatlamak
[düzenle]
"İstisna kuralı ispatlar" sıklıkla, istisnanın kendisinin görünüşte tersine düştüğü bir kuralı vurgulamak veya doğrulamak (ispatlamak) için bir durum (istisna) için kullanılır. Fowler, bu kullanımın iki versiyonunu, birinin "gevşek retorik anlam" ve diğerinin "ciddi saçmalık" olarak tanımlamaktadır.[1] Diğer yazarlar, bu kullanımları, Holton'ın "kayma" olarak adlandırdığı hukuki anlamdan geldiği kadar birbirine bağlamaktadır.[5] Daha retorik anlamıyla, bu ifade çeşidi, aksi takdirde fark edilmeyebilecek bir eğilimi ortaya koyan bir istisnayı tanımlar.[1] Başka bir deyişle, istisnanın varlığı, aksi takdirde geçerli olan kuralı hatırlatmak ve belki de ortaya çıkarmaktadır; burada "ispat" kelimesi tam anlamıyla alınmamalıdır.
Ancak, pek çok kullanımda, bir istisnanın varlığı, istisnanın uymadığı bir kuralı daha kesin bir şekilde "ispatlamak" için kullanılmaktadır. Bu anlamda, istisnanın "olağan dışılığı"[2] tersine düştüğü eğilim veya kuralın ne kadar yaygın olduğunu ispatlamaktadır. Örneğin: kırsal bir köy "her zaman" sakindir. Yerel bir çiftçi, sessizliği bozan bir rock festivali için arazilerini kiralar. Bu örnekte, "istisna kuralı ispatlar" demek, gerçek anlamda yanlıştır, çünkü istisna (ilk olarak) inancın bir kural olmadığını ve (ikinci olarak) buradaki bir "ispat" olmadığını göstermektedir. Ancak, ifade istisnanın nadirliğini vurgulayarak, kuralın genel doğruluğunu ortaya koymaktadır. Fowler'ın "en sakıncalı" çeşidi olarak tanımladığı kullanımda,[1] bu tür bir kullanım, "her kuralın bir istisnası vardır" veya hatta bir istisnanın varlığının bir kuralı daha doğru hale getirdiği anlamına yaklaşır; Fowler, bu kullanımları yanlış anlaşılmalara atfetmektedir.[1]
Oxford İngilizce Sözlüğü, bu anlamı, Benjamin Jowett'in 1855 tarihli Essays kitabındaki örnekten alıntı yaparak, girişine dahil etmektedir: "Tek bir tek istisnayı hariç tutabiliriz (bu istisna kuralı olağanüstü bir şekilde ispatlar)."[7] Burada, bir istisnanın varlığı, kuralın yaygınlığı inancını güçlendirmektedir.[7]
Bilimsel Anlam
[düzenle]
Bu ifade versiyonunda, "ispat" kelimesi "test etmek" anlamındaki eski biçimde anlaşılmalıdır (bu kullanım "tatlı yemeğin ispatı yemekte bulunur" ifadesinde görülebilir).[12] Fowler'ın örneği, hiçbir zaman olumlu bir inceleme yazmayan varsayımsal bir eleştirmen, Jones'tur. Böylece, bir bilinmeyen yazarın romanına dair olumlu bir inceleme alıyoruz: bu bir istisnadır. Sonra romanın, takma adıyla yazılmış Jones'un kendi eseri olduğu ortaya çıkar. İstisna, kuralı test etti ("ispatladı") ve daha doğru bir şekilde anlaşılması gerektiğini buldu - yani, Jones, kendi çalışması dışında, asla olumlu bir inceleme yazmayacak.[1] Jones'un başkalarına karşı kötü niyetli değerlendirmesi, istisnanın kural dışına nasıl düştüğünün ortaya çıkmasıyla yeniden onaylanır.
Holton, bu kökenin "ifadenin kullanıldığı şekilde bir anlam ifade etmeyen" bir "bir kez duyulmuş etimoloji" içerdiğini savunmaktadır.[5] Diğerleri, terimin çoğu kullanımının bu forma uymadığını kabul etmektedir.[2] Bununla birlikte, Fowler için gramer açısından anlamlı olma özelliğini korur[1] ve Oxford İngilizce Sözlüğü'nde de olası bir anlam olarak yer almaktadır.[7]
Her durumda, ifade, tek bir karşı örnek, kesin bir mantıksal ifadeyi çürütmek için yeterli olsa da, doğru bir genel eğilimi doğru bir şekilde ifade eden istatistiksel ifadeleri, bu eğilimin birkaç dış değerine rağmen çürütmez.
Mizah Kullanımı
[düzenle]
Fowler, bu kullanımı "ciddi olmayan mizah" olarak tanımlar. Verdiği örnek şu şekildedir: 'İddia edebileceğim tek erdem zamanındalık'. 'Bugün kahvaltıya zamanında gittin mi?' 'İşte, istisna kuralı ispatlar.'[1] Bu durumda, konuşmacılar ifadenin doğru bir şekilde uygulanamayacağının farkındadır, ancak ironik bir şekilde ifadeye başvurmaktadırlar.
Ayrıca bakınız
[düzenle]
Kaynakça
[düzenle]