Bugün öğrendim ki: Gerçek Hayatın Gölgesinde Kalan Fantazi Dünyası: Uyumsuz Hayal Kurma Bozukluğu
Bazı zihinsel bozukluklarla ilişkili özellikler

Aşırı hayal kurma (maladaptive daydreaming) veya yanlış işlevsel hayal kurma, bir bireyin günlük yaşamını engelleyecek düzeyde aşırı hayal kurması durumudur. Eli Somer tarafından önerilen bu tanı, hiçbir ana tıbbi veya psikolojik kriter tarafından tanınmayan, aşırı fantezi içeren bozulmuş bir disosiyatif içe çekilme (dissociative absorption) biçimidir. Yanlış işlevsel hayal kurma; sıkıntıya yol açabilir, insan etkileşiminin yerini alabilir ve sosyal yaşam veya iş gibi normal işlevleri engelleyebilir.[1] Terim, 2002 yılında Haifa Üniversitesi'nden Eli Somer tarafından türetilmiştir. Somer'in önerdiği durumun tanımı; "insan etkileşiminin yerine geçen ve/veya akademik, kişilerarası veya mesleki işleyişi engelleyen geniş kapsamlı fantezi aktivitesidir." Somer'in çalışması dışında bu konuda sınırlı sayıda araştırma bulunmaktadır.[2]

Hayal kurmanın kapsamı

[düzenle]

Bir içe çekilme biçimi olan ve odaklanma (absorption) ile ilişkili hayal kurma, neredeyse herkesin deneyimlediği oldukça yaygın bir zihinsel aktivitedir.[3][4] Bazı bireylerin, hayal kurdukları çevrede bir varlık hissi yaşayacak kadar canlı hayaller kurabildiğini bildirmektedir.[2] Bu deneyimin son derece tatmin edici olduğu, hatta bazı kişilerin bunu tekrarlama takıntısı geliştirmesine neden olduğu ve bir bağımlılık olarak tanımlandığı belirtilmektedir.[1][5][6]

Somer, yanlış işlevsel hayaller için belirli konumlarla ilgili olabilecek "uyarıcılar" önermiştir. Önerilen ana semptom; hayalin karakterleri, olay örgüleri ve ortamları gibi "hikaye benzeri özellikler" içeren son derece canlı fantezilerdir.[7] Somer, yanlış işlevsel hayal kurmanın bir psikoz biçimi olmadığını savunmuştur; çünkü bu durumu yaşayan kişiler fantezilerinin gerçek olmadığını söyleyebilirken, psikotik bozukluğu olan kişiler halüsinasyonları veya sanrıları gerçeklikten ayırmakta zorluk çekerler.[7]

Nedenler

[düzenle]

Yanlış işlevsel hayal kurmanın nedenleri konusunda psikologlar arasında bir fikir birliği yoktur, ancak bazı uzmanlar bunun bir başa çıkma mekanizması olabileceğine inanmaktadır. Özellikle çocukluk travması veya istismarı olan gençler ve genç yetişkinler, bu durumu yaşlı yetişkinlere göre daha sık bildirmektedir. Bu durumu yaşayan bireyler bazen kumar veya video oyunları gibi diğer davranışsal bağımlılıklarla ortak özellikler gösterebilir ve hayallerini gerçeklikten kaçış aracı olarak kullanabilirler.[1][8][9]

Yaygın temalar

[düzenle]

Araştırmalar, yanlış işlevsel hayal kurma yaşayan bireylerin genellikle belirli bir örüntü izleyen birkaç nedenden dolayı disosiyatif davranışlarda bulunduğunu göstermektedir. Bazı bireylerin saldırganlık veya katliam fantezilerini tatmin etmek için hayallerine daldığını bildirmesi nedeniyle şiddet de bu faktörlerden biridir. Diğerleri, idealize edilmiş benlikleri hakkında düşünmek için yanlış işlevsel hayal kurduklarını ve kendilerini olmak istedikleri kişi olarak hayal etmenin hoşlarına gittiğini belirtmektedir. Bazı bireyler ise bu davranışları bir güç hissi, kaçış veya cinsel uyarılma için yaptıklarını beyan etmişlerdir.[2]

Tedavi

[düzenle]

Yanlış işlevsel hayal kurma tanınmış bir psikiyatrik bozukluk olmasa da, Somer bu durumu 2002'de ilk raporlayışından bu yana çevrimiçi destek grupları oluşturmuştur.[10][11] Yanlış işlevsel hayal kurma için önerilen özel bir tedavi bulunmasa da, Harvard Tıp Fakültesi, bu durumu yaşayan bireylerin diğer ruh sağlığı sorunlarının tedavisinden fayda görebileceğini öne sürmektedir.[9]

Araştırma

[düzenle]

Yanlış işlevsel hayal kurma şu anda ABD, Polonya, İsviçre, İsrail, Yunanistan ve İtalya dahil olmak üzere farklı ülkelerden araştırmacılardan oluşan bir konsorsiyum (Yanlış İşlevsel Hayal Kurma Araştırmaları Uluslararası Konsorsiyumu veya ICMDR) tarafından incelenmektedir.[12][6][13][14]

Tanı

[düzenle]

Yanlış işlevsel hayal kurma henüz DSM-5-TR gibi hiçbir resmi psikiyatri tanı kılavuzunda kabul edilmediği için hastalarda bunun teşhisi için resmi bir yol yoktur. Ancak, önerilen zihinsel bozukluğun yaygınlığını ölçme çabasıyla bazı yöntemler geliştirilmiştir.[7]

Yanlış İşlevsel Hayal Kurma Ölçeği (MDS-16)

[düzenle]

2015 yılında, bireylerin hayal kurmalarındaki anormallikleri belirlemek için "Yanlış İşlevsel Hayal Kurma Ölçeği" veya MDS-16 olarak bilinen 14 maddelik bir öz-bildirim ölçümü tasarlanmıştır. Bu aracın tasarım amacı, hastalardaki önerilen durumun varlığına ilişkin güvenilir ve geçerli bir ölçüm sağlamak ve yanlış işlevsel hayal kurmanın bir zihinsel bozukluk olarak potansiyel varlığına dikkat çekmektir.[7][9] Daha sonra, hayal kurmayı teşvik etmede müziğin kullanımını değerlendiren iki madde daha eklenmiştir. MDS-16; Amerika Birleşik Devletleri, Türkiye, Birleşik Krallık, İtalya ve İsrail gibi birçok ülkede kullanılmıştır.[15][16]

Potansiyel komorbidite (Eşlik eden bozukluklar)

[düzenle]

Yanlış işlevsel hayal kurmanın; dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, anksiyete bozukluğu, otizm spektrum bozukluğu, major depresif bozukluk ve obsesif-kompulsif bozukluk gibi halihazırda tanınmış bir dizi zihinsel bozuklukla eşlik edebileceği tespit edilmiştir.[17] Bir vaka çalışmasında, bu duruma sahip olduğu düşünülen bir hastaya tipik olarak OKB tedavisinde kullanılan fluvoksamin ilacı verilmiştir. Hasta, hayal kurma ataklarının sıklığını kontrol etmede daha başarılı olduğunu belirtmiştir.[18] Yanlış işlevsel hayal kurmanın ayrıca düşük duygusal düzenleme, düşük öz-yeterlilik, düşük öz saygı, kişilik bozuklukları, yalnızlık hissi ve genel olarak daha yüksek düzeyde psikolojik stres gibi genel ruh sağlığı sorunlarıyla da ilişkili olduğu görülmüştür.[19]

Medyada

[düzenle]

James Thurber'ın 1939'da yazdığı "Walter Mitty'nin Gizli Hayatı" hikayesi, ana karakter Walter'ın bir ofiste çalışırken yanlış işlevsel hayal kurmasını ve düzenli olarak kendisini kahramanlık durumlarında hayal etmesini konu alır. Karakter ayrıca fanteziye yatkın kişilik özellikleriyle de ilişkilidir.[20] Hikaye, önce 1947'de Norman Z. McLeod, sonra 2013'te Ben Stiller tarafından sinemaya uyarlanmıştır.[21][22]

Gerçeklik kaydırma (Reality shifting), 2020 civarında TikTok'ta bir internet fenomeni olarak ortaya çıkan ve aşırı hayal kurmanın bir formu gibi görünen sözde-bilimsel bir akımdır. Uzmanlar bunu genellikle "mevcut gerçeklikten" kapsamlı bir kaçış sağladığı için yanlış işlevsel bir başa çıkma mekanizması olarak tanımlarlar.[23]

Bakınız
- Kaçınan kişilik bozukluğu
- Bilişsel kaydırma
- Hiperfantezi
- Hipertimezi
- Zihnin dağılması
- Erteleme hastalığı
- Şizoid kişilik bozukluğu
- Şizotipal kişilik bozukluğu