Bugün öğrendim ki: 2000 yıl önce, yüksek kaliteli bir süvari gücü oluşturmak amacıyla Çinliler, Orta Asya'yı işgal ederek Helenleşmiş bir krallığı yok ettiler.
Han İmparatorluğu ile Orta Asya devleti Dayuan arasında yapılan savaş
Gök Atları Savaşı (Basitleştirilmiş Çince: 天马之战; Geleneksel Çince: 天馬之戰; Pinyin: Tiānmǎ zhī Zhàn) veya Han-Dayuan Savaşı (Basitleştirilmiş Çince: 汉宛战争; Geleneksel Çince: 漢宛戰爭; Pinyin: Hàn Yuān Zhànzhēng), MÖ 104 ve MÖ 102 yıllarında Çin'in Han Hanedanlığı ile İskender'in eski imparatorluğunun en doğu ucunda, Fergana Vadisi'nde (modern Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan arasında) bulunan Dayuan krallığı arasında çıkan askeri çatışmadır. Savaşın, Han-Xiongnu Savaşları çevresindeki geniş jeopolitik ile birleşen ticaret anlaşmazlıkları sonucu çıktığı iddia edilmektedir ve Han'ın zaferiyle sonuçlanan iki Han seferi, Han Hanedanlığı'nın hegemonyasını Orta Asya'nın derinliklerine (o zamanlar Çinliler tarafından Batı Bölgeleri olarak biliniyordu) genişletmesine olanak sağlamıştır.[1]
Han İmparatoru Wu, diplomat Zhang Qian'dan Dayuan'ın "gök atları" olarak bilinen hızlı ve güçlü Fergana atlarına sahip olduğunu ve bunların Xiongnu atlı göçebelerine karşı savaşırken süvari bineklerinin kalitesini büyük ölçüde iyileştireceğini bildiren raporlar almıştı, bu yüzden bölgeyi incelemek ve bu atları ithal etmek için ticaret yolları kurmak üzere elçiler göndermiştir. Ancak, Dayuan kralı anlaşmayı reddetmekle kalmamış, aynı zamanda altını da çalmış ve Han elçilerini dönüş yolunda pusuya düşürüp öldürmüştür. Onlara bir ders vermek için Han sarayı, General Li Guangli komutasında Dayuan'ı boyun eğdirmek üzere bir ordu göndermiştir, ancak ilk akınları kötü organize edilmiş ve tedariksizdi. İki yıl sonra daha büyük ve çok daha iyi donatılmış ikinci bir sefer düzenlenmiş ve Dayuan başkentini başarıyla kuşatarak Dayuan'ı koşulsuz teslim olmaya zorlamıştır. Han sefer gücü Dayuan'da Han yanlısı bir rejim kurmuş ve Han'ın at yetiştiriciliğini iyileştirmeye yetecek kadar at geri almıştır. Bu güç gösterisi, Batı Bölgeleri'ndeki daha küçük Tokharian vaha şehir devletlerinin çoğunu Xiongnu'dan Han Hanedanlığı'na ittifaklarını değiştirmeye zorlamış, bu da daha sonra Batı Bölgeleri Himayesinin kurulmasının yolunu açmıştır.
Arka plan
[düzenle]
Dayuan atları
[düzenle]
Onlarca yıl boyunca Han, Xiongnu şanyüsüne haraç ve prensesler göndererek barışı koruma politikası olan heqin'i (和亲) takip etti. Bu durum, Han'ın Xiongnu'yu yenme politikasını benimseyip canlandırdığı İmparator Wu iktidara geldiğinde değişti. MÖ 139'da Xiongnu'ya karşı Yuezhi ile askeri bir ittifak kurmak ve batıyı incelemek için Zhang Qian adında bir elçi gönderdi.[1] Zhang, Gobi Çölü üzerinden Orta Asya'ya giderken Xiongnu tarafından iki kez yakalanıp hapsedildi, ancak kaçmayı başarıp asıl diplomatik görevine devam etti. Yuezhi sonunda ittifakı reddetse de, Zhang geri dönüşünde Batı Bölgeleri hakkında hayati coğrafi ve demografik bilgiler getirdi ve Dayuan'ın muhteşem "gök atları" tasviriyle İmparator Wu'yu etkiledi.
Beşinci yüzyılda Çinli bir tarihçi tarafından kaleme alınan ve 25-220 yılları arasındaki Han tarihinin otoriter kaydı sayılan Geç Han Kitabı'na göre, Han sarayı bu dönemde at satın almak için yılda en az beş veya altı, belki de on kadar diplomatik grup Orta Asya'ya göndermiştir."[1]
Atlar o zamandan beri Çin'in popüler hayal gücünü ele geçirmiş, Gansu'da at oymalarına, yetiştirme alanlarına ve Tang Hanedanlığı döneminde bile süvarilerde 430.000 kadar bu tür ata yol açmıştır.[1]
Dayuan
[düzenle]
Dayuan, Han sarayına elçiler gönderen en batıdaki devletlerden biriydi. Ancak diğer elçilerin aksine, Dayuan'dan gelenler uygun Han ritüellerine uymadılar ve büyük bir küstahlık ve kendine güvenle davrandılar; kendilerini istila tehlikesinden çok uzakta görüyorlardı. Dayuan aynı zamanda o dönemde Yuezhi'ye büyük acılar yaşatmış olmaları nedeniyle büyük saygı gören Xiongnu'ya da yakındı. Şanyu'dan diplomatik belgeler taşıyan bir Xiongnu elçisine yiyecek ve refakat sağlanıyordu. Buna karşılık, bir Han elçisi kendisinin satın almadığı hiçbir binek ve ipek ve diğer malları vermediği sürece yiyecek alamıyordu. Han elçileri de batıda zenginlikleriyle ün salmışlardı, bu yüzden gittikleri her yerde fahiş ücretler talep ediliyorlardı ve bu da Han'a azımsanmayacak kadar üzüntü veriyordu. Tarihçi Sima Qian daha ayrıntılı bilgi veriyor:
Elçilerin hepsi, kendilerine emanet edilen hükümet hediyelerini ve mallarını özel mülkleri gibi ele alan ve yabancı ülkelerde ucuza mal alıp Çin'e döndüklerinde kar elde etme fırsatları arayan fakir ailelerin oğullarıydı. Yabancı toprakların insanları kısa sürede her Han elçisinin farklı bir hikaye anlattığını fark edip iğrenmeye başladılar ve Han ordularının endişelenemeyecek kadar uzakta olduğunu düşünerek elçilere yiyecek ve erzak sağlamayı reddettiler, bu da onları çok zor durumda bıraktı. Han elçileri kısa sürede sefalet ve sıkıntı içine düştüler ve öfkeleri arttıkça kavga etmeye ve hatta birbirlerine saldırmaya başladılar.
Batılı elçilerin getirdiği mallar arasında imparatorun hoşuna giden "gök atları" da vardı. Bu atları satın almak için 1.000 parça altın ve altın bir atla bir ticaret heyeti gönderdi. Dayuan o noktada Han ile bir süredir ticaret yapıyor ve bundan büyük fayda sağlıyordu. Sadece doğu mallarıyla dolup taşmakla kalmadılar, aynı zamanda Han askerlerinden madeni paralar ve silahlar dökmeyi de öğrendiler. Bu yüzden Han ticaret teklifini kabul etmek için büyük bir nedenleri yoktu ve şöyle mantık yürütüyorlardı:
Han bize uzaktır ve defalarca ülkemiz ile Çin arasındaki tuzlu su çöllerinde adam kaybetmiştir. Ancak Han partileri daha kuzeye giderse Xiongnu tarafından rahatsız edilecek, güneye gitmeye çalışırlarsa su ve yem eksikliğinden muzdarip olacaklardır. Ayrıca, rota boyunca hiç şehir olmayan ve erzakları bitebilecek birçok yer var. Bize gelen Han elçilikleri sadece birkaç yüz kişiden oluşuyor ve yine de her zaman yiyecek sıkıntısı çekiyorlar ve adamların yarısından fazlası yolculukta ölüyor. Bu koşullar altında Han bize karşı büyük bir ordu nasıl gönderebilir? Ne için endişelenmeliyiz? Ayrıca, Ershi'nin atları devletin en değerli hazinelerinden biridir!
Han elçileri Dayuanlılara lanet okudular ve getirdikleri altın atı parçaladılar. Bu küçümseme eylemi karşısında öfkelenen Dayuan soyluları, doğu sınırlarında yer alan Yucheng'e (modern Uzgen) elçileri saldırıp öldürmeleri ve mallarını ele geçirmeleri için emir verdiler. Ticaret heyetinin sonuyla ilgili haberleri alınca, İmparator Wu Dayuan'a karşı bir ceza seferi göndermeye karar verdi. İmparator Wu'nun favori cariyelerinden Leydi Li'nin kardeşi Li Guangli, Ershi Generali olarak atandı ve çoğu sınır krallıklarının istenmeyenlerinden seçilmiş 6.000 süvari ve 20.000 piyadeden oluşan bir orduyla Dayuan'a gönderildi.
İlk sefer (MÖ 104)
[düzenle]
MÖ 104 sonbaharında Li Guangli ordusuyla Dayuan'a doğru yola çıktı. Tarim Havzası ve Taklamakan Çölü'nden (modern Sincan) geçerken, Li'nin ordusu onlara erzak sağlamayı reddeden yakındaki vaha şehir devletlerine saldırmak zorunda kaldı, ancak bazen onları alt edemediler. Bir vaha devletinin kuşatması birkaç günden fazla sürerse, ordu erzak almadan ilerlemek zorunda kaldı. Bu sayısız küçük çatışma nedeniyle ordu tükendi ve erzakları bittiğinde açlıktan kırıldı. Dayuan'a yaklaşana kadar Li, seferi sürdüremeyecek kadar çok adam kaybetmişti. Yucheng'de bir yenilgi yaşadıktan sonra Li, mevcut güçlerinin Dayuan başkenti Ershi'yi (yani günümüz Hucend) almak için yeterli olmayacağına karar verdi ve Dunhuang'a geri çekildi.
İkinci sefer (MÖ 102)
[düzenle]
Saray yetkilileri Li'nin sefer gücünü dağıtmak ve kaynaklarını Xiongnu'ya karşı savaşmaya odaklamak istediler. İmparator Wu, Dayuan'ı boyun eğdirememenin batıdaki devletler nezdinde prestij kaybına yol açacağından korktuğu için bunu reddetti. Li'ye çok daha büyük bir ordu ve tedarik hayvanları vererek karşılık verdi. MÖ 102 sonbaharında Li, 60.000 ceza askeriyle ("kötü çocuklar" anlamına gelen 惡少年 topluca) ve 30.000 atla birlikte 100.000 öküz ve 20.000 eşek ve deve dahil olmak üzere çok sayıda tedarik hayvanıyla yola çıktı. Bu sefer iyi donatılmıştı ve vaha devletleriyle sorun yaşamadı.
Kararlı bir Han sefer ordusuyla karşı karşıya kalan Tarim Havzası vaha devletlerinin çoğu, ezici güç gösterisini görünce savaşmadan teslim oldu. Direniş gösteren tek devlet Luntai oldu, burayı Li kuşattı ve nüfusunu katletti. Büyük bir aksilikle karşılaşmamasına ve Yucheng'i tamamen atlamasına rağmen, Li Dayuan'a ulaşana kadar ordusunun yarısını zorlu arazi ve firar nedeniyle kaybetti. Ershi'ye vardığında Li derhal kuşattı. İmparator Wu'nun isteği üzerine 2.000 kişilik bir Wusun süvari birliği de kuşatmada hazır bulundu, ancak iki taraftan birini kızdırmaktan korktukları için kuşatmaya katılmayı reddettiler.
Dayuan'ın süvari birlikleri, kuşatmayı yarmak amacıyla açık bir savaş için dışarı çıktı, ancak Han tatar yaycıları tarafından kolayca yenilgiye uğratıldılar. Han mühendisleri Ershi'den geçen nehri çalıştırarak şehri su kaynağından mahrum bıraktılar, çünkü onların kuyuları yoktu. Kırk günlük bir kuşatmanın ardından Han, dış duvarı aştı ve düşman generali Jianmi'yi ele geçirdi. Ershi soyluları iç duvarların arkasına çekildi ve teslim olma şartlarını sunmaya karar verdi. Önce kralları Wugua'yı (veya Mu-Kua, Çince: 毋寡; = Mauakes veya Maues?[12][13]) öldürdüler ve kesik başını Li'ye gönderdiler. Daha sonra Li'ye istedikleri kadar at ve erzak teklif ettiler, ancak kabul etmezse tüm atlarını öldüreceklerini söylediler. Li şartları kabul etti, yaklaşık 3.000 at ve erzak aldı. Ayrılmadan önce Li, daha önce Han elçilerine nezaket gösterdiği için soylulardan Meicai'yi (昧蔡) kral olarak tahta çıkardı.
Li Dunhuang'a doğru yola çıktığında, yol boyunca yerel bölgelerin orduyu yeterince besleyemeyeceğini fark etti. Ordu birkaç gruba ayrıldı, bazıları kuzey rotasını, diğerleri ise güney rotasını izledi. Wang Shensheng ve Hu Chongguo komutasındaki sadece 1.000 kadar askerden oluşan bu gruplardan biri Yucheng'i almaya çalıştı. Birkaç günlük kuşatmanın ardından Yucheng sakinleri 3.000 askerle dışarı çıktı ve kuşatan orduyu yendi. Birkaç Han askeri kaçmayı başardı ve Li'yi yenilgiden haberdar etti. Bunun üzerine Li, Yucheng'e saldırmak için Shangguan Jie'yi gönderdi. Karşısında gönderilen büyük gücü gören Yucheng kralı Kangju'ya kaçmaya karar verdi ve Yucheng kısa süre sonra teslim oldu. Kangju, Dayuan'ın yenilgisini haber alınca Yucheng kralını Shangguan'a teslim etti ve o da onu idam ettirdi.
Ordu, Yumen Geçidi'ne dönüş yolunda başka bir direnişle karşılaşmadı. Dayuan'ın yenilgisini duyan Tokharian vaha devletlerinin hükümdarları, akrabalarını orduyla birlikte Han başkentine gönderdiler ve burada İmparator Wu'ya haraç sundular. Han sarayında rehin olarak kaldılar. İkinci seferin genel başarısına rağmen, yeterli erzak olmasına ve savaşta ordunun küçük bir kısmının kaybedilmesine rağmen, tüm kampanya yolsuzluk ve bencillikle gölgelendi. Li'nin askerleri hapishane nüfusundan ve istenmeyen sınıftan alındığı için generalleri ve subayları tarafından çok az ilgi gördüler; subaylar ise erzakları keserek onları istismar ettiler ve bu da firara neden oldu. Sonuç olarak Li, sadece 10.000 asker ve askeri hizmete uygun 1.000 atla geri döndü. Yine de İmparator Wu, Dayuan üzerindeki zaferde bunları kabul edilebilir kayıplar olarak gördü ve sorumlu olanları cezalandırmaya yönelik herhangi bir girişimde bulunmadı. Hayatta kalanlara cömert ödüller verildi. Li Guangli, Haixi Marquis'i olarak onurlandırıldı. Yucheng kralının yakalanmasını sağlayan Zhao Di, Xinzhi Marquis'i oldu. Shangguan Jie, özel hazinedar oldu.
Sonrası
[düzenle]
Bir yıldan fazla bir süre sonra, Dayuan soyluları bir araya geldi ve tüm Han olayı için asıl sorumlu gördükleri Kral Meicai'yi öldürdüler. Wugua'nın kardeşi Chanfeng yeni kral oldu. Han'ı kızdırmak istemeyen Chanfeng, oğlunu Han sarayına rehin olarak gönderdi. Buna karşılık Han, yeni hükümdara hediyelerle elçiler gönderdi ve Dayuan ile barış yaptı.
On yıl sonra Li Guangli, Xiongnu tarafından yenilgiye uğradı ve onların tarafına geçti. Şanyu'nun kızıyla evlendi ancak Şanyu'nun daha çok sevdiği başka bir Han hainiyle yaşadığı bir anlaşmazlık sonucu sonunda idam edildi.[15]
Ayrıca bakınız
[düzenle]
İç Asya'daki Han Hanedanlığı
Han-Xiongnu Savaşı
Varsayımsal Çin-Roma teması
Referanslar
[düzenle]
Kaynaklar
[düzenle]