Bugün öğrendim ki: Yellowstone'daki (ABD) bizon popülasyonunun, tarih öncesi çağlardan beri vahşi doğada varlığını sürdüren tek bizon sürüsü olduğu belirtilmektedir. Diğer tüm vahşi popülasyonlar yok edilmiş ve günümüzde yaşayan diğer tüm vahşi popülasyonlar insanlar tarafından yeniden bölgeye getirilmiştir.
Amerika Birleşik Devletleri'ndeki en eski kamu sığırlığı
Yellowstone bizon sürüsü, Yellowstone Ulusal Parkı'nı içeren Büyük Yellowstone Ekosistemi'nde dolaşır. Sürü, muhtemelen Amerika Birleşik Devletleri'ndeki en eski ve en büyük kamu bizon sürüsüdür ve 2020'de 4.800 bizon içerdiği tahmin edilmektedir.[1][2][3] Bizonlar, ova bizonu alt türüne ait Amerikan bizonlarıdır. Büyük Yellowstone alanı, özgürce dolaşan, yabanıl bizonların hiç yok edilmediği Amerika Birleşik Devletleri'ndeki tek yer olabilir; bu durum, insanlar tarafından yetiştirilip yeniden tanıtılan bizonlardan oluşan diğer sürülerle tezat oluşturur.
İsim
[değiştir]
Bizonlar, Asya su bufalosu ve Afrika bufalosu olan iki "gerçek bufalo" ile uzaktan akrabadır. "Bizon" kelimesi, öküz benzeri hayvan anlamına gelen Yunanca bir kelimedir, "bufalo" ise bu devasa canavarlara öküz veya dana anlamına gelen bœufs adını veren Fransız kürk tuzakçılarından köken almıştır. "Bufalo" terimi, Kuzey Amerika kullanımında ilk kez 1635 yılına tarihlenir ve ilk kez Amerikan memelisi için kaydedilmiştir. Bizon teriminin ilk kez 1774'te kaydedildiği göz önüne alındığında, çok daha uzun bir geçmişe sahiptir. Bizon bilimsel olarak doğru kabul edilmekle birlikte, standart kullanımın bir sonucu olarak "bufalo" adı birçok sözlükte Amerikan Bufalosu veya bizon için kabul edilebilir bir ad olarak listelenmektedir.[4]
Ekoloji
[değiştir]
Yellowstone Ulusal Parkı, alpin çayırların ve çim bozkırlarının geniş alanlarına sahiptir ve bu da nehir vadilerinde, çayırlarda ve ovalarda yaşayan Amerikan bizonları için neredeyse en uygun ortamı sağlar. Tipik yaşam alanları açık veya yarı açık çayırlardır, ayrıca adaçayı bozkırları, yarı kurak araziler ve çalılık alanlardır. Tarihsel olarak, bazı hafif ağaçlık alanların da bizonlara ev sahipliği yaptığı bilinmektedir. Bizonlar, yamaçları dik olmayan tepelik veya dağlık alanlarda da otlarlar. Bizonlar özellikle yüksek rakımlı hayvanlar olarak bilinmese de, Yellowstone bizon sürüsünün üyeleri sıklıkla 8.000 fitin (2.400 m) üzerindeki rakımlarda bulunur ve Yellowstone'dan gelen kurucu hayvanlarla başlayan bir sürü olan Henry Dağları bizon sürüsü, Utah, Henry Dağları çevresindeki ovalarda ve Henry Dağları'nın dağ vadilerinde 10.000 fit (3.000 m) yüksekliğe kadar bulunur.[kaynak belirtilmeli]
Gri kurtlar ve boz ayılar bizonların tepe yırtıcılarıdır, ancak bizon eti diyetlerinin ana bileşeni değildir. Yellowstone'daki diğer büyük otçul memelilerden kaynaklanan rekabet baskısı, sürüdeki bizon sayısını sınırlamaya da yardımcı olabilir, ancak bunun bizon sayıları üzerinde önemli bir etkisi olmadığı düşünülmektedir. Çeşitli virüsler, parazitler ve bruselloz dahil olmak üzere hastalıkların bizon popülasyonu üzerinde daha büyük bir etkisi vardır.
Yellowstone bizon sürüsü, birbirinden bir miktar izole edilmiş iki alt sürüye ayrılmıştır.[5] Yaklaşık 2.300 bireyden oluşan kuzey alan sürüsü, Gardiner, Montana yakınlarındaki kuzey girişinden Blacktail Platosu boyunca Lamar Vadisi'ne kadar uzanır. Yaklaşık 1.400 bireyden oluşan merkezi iç sürü, Madison Nehri vadisinden Hayden Vadisi'ne ve Yukarı ve Aşağı Gayzer Havzalarına kadar uzanır.[3]
Buffalo Field Campaign ve Western Watersheds Project, 2014 yılında bu sürülerinin iki ayrı grup olduğunu ve genetik olarak farklı olduğunu iddia eden bir dilekçe sundu. Bizonların Tehlike Altındaki Türler Yasası kapsamında nesli tehlike altında veya tehdit altında ilan edilmesini ve iki sürü için ayrı bir popülasyon sınırı belirlenmesini talep ettiler.[6] Avlanmanın, tuzağa düşürmenin, tacizin, yakalamanın ve bizonların katledilmesinin merkezi iç sürüyü orantısız bir şekilde etkilediğini ve son yirmi yılda sürünün boyutunu önemli ölçüde azalttığını iddia ediyorlar.[7] Balık ve Vahşi Yaşam Servisi, sürülerin genetik olarak farklı olmadığını savunarak 2015 ve 2019'da listelemeyi reddetti. Bir yargıç, kurumun yanlış standardı uyguladığına ve sorunun önemli bir yönünü ele alamadığına karar verdi.[8]
Yönetim
[değiştir]
Daha fazla bilgi: Amerikan bizonunun korunması
Amerikan bizonları bir zamanlar milyonlarla, bazı tahminlere göre 25 ila 60 milyon arasında olduğu düşünülüyordu ve muhtemelen dünyadaki en çok sayıdaki büyük kara hayvandı. Ancak, 1880'lerin sonlarına gelindiğinde, Kuzey Amerika genelinde neredeyse yok olana kadar avlanmışlardı. Yellowstone bizon sürüsü, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki son özgürce dolaşan bizon sürüsüydü ve bizonların yok edilmediği tek yerdi.[9] Yellowstone bizon sürüsü, 19. yüzyıldaki kitlesel katliamdan Yellowstone Parkı'nın Pelican Vadisi'nde hayatta kalan 23 bireysel bizonun kalıntı nüfusundan türemiştir. Türün canlanmasına yardımcı olmak için 1896'da Amerika Birleşik Devletleri hükümeti, Lincoln Park Hayvanat Bahçesi'nden bir boğa ve yedi inekten oluşan bir grupla Yellowstone sürüsünü destekledi.[10] 1902'de, 21 Goodnight ova bizonundan oluşan esir bir sürü parka tanıtıldı ve daha sonra Lamar Vadisi'ne taşınarak 1960'lara kadar canlı hayvan olarak yönetildi; bu tarihte parka doğal düzenleme politikası benimsendi.[11]
1975'ten önce sadece birkaç erkek bizon Yellowstone Ulusal Parkı'nın dışına çıktı, ancak bizon sayıları arttıkça, kış alanlarını genişletmek ve Büyük Yellowstone Ekosistemi'nde yeni bölgeler keşfetmek için bizon grupları Yellowstone'un kuzey ve batı sınırlarının ötesine göç etmeye başladı. Yıllar geçtikçe, Ulusal Park Servisi ve parka komşu eyaletler, bizonların parkın dışındaki sığır sürüleriyle temasını sınırlamak için çeşitli planlar uyguladı. Çabalar arasında avlanma, bizonları parka geri sürme, aşılar ve fazla bizonların başka yerlere ihraç edilmesi yer aldı.[12] Brusellozun Yellowstone ekosistemindeki geyiklerde ve bizonlarda bulunduğu bilinmektedir.[13] Eyalet ve federal yetkililer, Montana'nın brusellozdan arınmış statüsünü kaybetmesine yol açabileceğinden endişe duyan çiftçilerin endişeleri nedeniyle hastalığın yayılmasını önlemek için baskı altında kalıyor.[14] Montana eyalet yasası, bruselloza maruz kalan yabanıl bizonların eyalet içindeki et işleme ve araştırma tesisleri dışına taşınmasına izin vermemektedir.[15] 2016 yılına gelindiğinde, eyalet ve federal yetkililer her kış parkın dışına çıkan bizonların çoğunu topluyorlardı ve yılda 900'e kadar hayvan uzaklaştırılıyordu.[16] Bazıları yakalanıp kesimhanelere gönderilirken, diğerleri avcılar veya eyalet ajanları tarafından vuruldu.[12] Montana, 1985'ten 1991'e kadar park sınırları dışında eyalet lisanslı bir bizon avı yönetti, ancak parka göç eden bizon sayısı artmaya devam etti, bu da Ulusal Park Servisi'ni park sınırları yakınındaki bizonları kontrol etmek için yönetim planları geliştirmeye sevk etti. Çevreciler, hayvancılık çıkarları ve kurum yöneticileri arasında yoğun tartışmalar çıktı.[17] Sert kışlarda, bizonlar yaz aylarında sığırlar için kullanılan birkaç ABD Orman Hizmetleri tahsisinde uygun otlaklar buldular. 1995'te Montana eyalet yasama organı Yellowstone bizonlarını hastalık yönetimine ihtiyaç duyan bir tür olarak belirledi ve eyalet, Ulusal Park Servisi'ni bizonların parktan ayrılmasına izin verdiği için dava etti.[18] Beş yıllık dava ve arabuluculuktan sonra, Montana eyaleti ve federal hükümet, Yellowstone çevresindeki ve içindeki bizon yönetimini yönlendirmek için Kurumlar Arası Bizon Yönetim Planı'nı (IBMP) geliştirdi.
Kurumlar Arası Bizon Yönetim Planı
[değiştir]
Kurumlar Arası Bizon Yönetim Planı, Yellowstone Ulusal Parkı çevresindeki ve içindeki bizon ve bruselloz yönetimini yönlendiren işbirlikçi, çok kurumlu bir çabadır.[19] Ulusal Park Servisi, USDA-Orman Hizmeti, USDA-Hayvan ve Bitki Sağlığı Kontrol Servisi, Montana Hayvancılık Departmanı ve Montana Balık Vahşi Yaşam ve Parkları 2000 yılında ilk planı kabul etti. 2009'dan beri, Konfederasyonlu Salish ve Kootenai Kabileleri, Kabileler Arası Bufalo Konseyi[20] ve Nez Perce Kabilesi planlamaya katılmaktadır. Planın amaçları şunlardır:
Yabanıl, özgürce dolaşan bir bizon popülasyonunu sürdürmek;
Bizonlardan sığırlara bruselloz bulaşma riskini azaltmak;
Yellowstone Ulusal Parkı'ndan ayrılan ve Montana eyaletine giren bizonları yönetmek;
Yerli hayvanların brusellozdan arınmış Montana statüsünü korumak.
Yönetim, Yellowstone bizon popülasyonunu parkın dışına göçü sınırlayan seviyelerde tutmaya odaklanmıştır. Yöntemler arasında katliam ve fazla bizonların başka uygun habitatlara ihraç edilmesi yer alır.[21] IBMP'nin oluşturulmasından bu yana geçen on yıllarda, bizon popülasyonu 2.400 ila 5.500 hayvan arasında değişmiştir.[12] Federal ve eyalet kurumlarının bu hayvanlar arasındaki ayrımı sürdürme çabaları sayesinde, bizonların sığırlara doğrudan bruselloz bulaştırdığına dair hiçbir vaka olmamıştır.[22] Montana eyaleti, daha önce kapalı olan parka bitişik bazı habitatlarda bizonların yaşamasına izin vermektedir, bazı alanlarda yıl boyunca izin verilmesi büyük bir koruma ilerlemesidir.[12] Bununla birlikte, yabanıl bizonlara çoğu alanda tolerans gösterilmemesi restorasyonu sınırlamaya devam etmektedir.[23] Tarihsel kış otlak alanlarının büyük bir kısmı insan yerleşimi nedeniyle artık mevcut değildir ve eyaletler park yakınındaki alanlarda yalnızca sınırlı sayıda bizonun bulunmasına izin vermektedir.[12]
Başlangıçta, bizonların çoğu kesime gönderildi ve etleri katılan Yerli Amerikalı kabilelere sınırlı avlanmayla birlikte dağıtıldı.[24] IBMP planı, alan elverdiğince bizonların Bizon Koruma Transfer Programı'na girmesine izin vermeyi içerir.[25]
Avlanma
[değiştir]
Daha fazla bilgi: Bizon avcılığı
Park içinde avlanmaya izin verilmemekle birlikte, esas olarak eyalet tarafından belirlenen Gardiner yakınındaki kuzey sınırının dışındaki bir alanda gerçekleşir.[25] Kaldırılacak sayılar her yıl belirlenir ve kabile ve eyalet avcılarına bir kota verilir.[26] Montana av izinleri verir ve 4 kabilenin Yellowstone bizonunu avlamak için uzun süreli antlaşma hakları vardır.
2016 yılına gelindiğinde, popülasyon yaklaşık 5.500 hayvana yükselmişti. 2016/2017 ve 2019/2020 kışlarında park servisi sürü boyutunu en az 900 hayvan azaltmıştır.[27] 2022/2023 avı 1.100'den fazla bireyi temizledi ve bu tür bir avın gerekliliği konusunda eleştirilere yol açtı.[28]
Bizon Koruma Transfer Programı
[değiştir]
Yellowstone bizonları, ulusun kamu arazisindeki en büyük bizon popülasyonunu oluşturdukları için istisnai kabul edilir.[29] Montana eyalet yasalarına uygun bir karantina programı geliştirmek, brusellozdan arınmış hayvanların Yellowstone'dan koruma sürülerine aktarılması için kritik öneme sahipti.[15] Karantina, IBMP üzerindeki müzakereler sırasında 1990'larda tartışıldı.[14] 2005–2012 yılları arasında Hayvan ve Bitki Sağlığı Kontrol Servisi (APHIS), Yellowstone bizonlarını brusellozu olmayanları belirlemek için prosedürler geliştirdi ve doğruladı.[30] Karantina işe yaradı, çünkü hastalıktan tekrar tekrar negatif test edilen bizonlar öyle kaldı ve brusellozdan arınmış olarak sertifikalandırılabilirlerdi.[14] İlk plan, pilot programı tamamlayan bizonların kamuya veya kabile arazilerine taşınmasıydı, ancak eyalet 2010'da önerilen yerlerin hiçbirini onaylamaya hazır değildi. Montana Valisi Brian Schweitzer, Ted Turner'ı hayvanlara bakmak için bir teklif sunmaya davet ettikten sonra, Turner Enterprises Inc., Şubat ayında Montana Balık, Vahşi Yaşam ve Parklar Komisyonu ile hayvanlara ve yavrularına 12.000 dönümlük (4.900 hektar) çitlenmiş bir alanda beş yıl boyunca bakma konusunda bir anlaşmaya vardı. Flying D çiftliğinde.[31] Karantina mahzenlerindeki bizonların transferine izin veren bir anlaşma 2012'de kabile ve eyalet yetkilileri tarafından imzalandı; bu bizonlar aynı zamanda 2005-2012 pilot çalışmasında da yer almıştı.[32] Yellowstone karantina mahzenlerinden altmış üç hayvan, Mart ayında Fort Peck Rezervasyonu'nda bir koruma sürüsü başlatan Assiniboine ve Sioux Kabilelerine aktarıldı.[30] Bir yasal zorluk, eyalet yüksek mahkemesi Haziran 2013'te söz konusu Montana yasasının kabile toprakları için geçerli olmadığına karar verene kadar daha fazla transferi engelledi.[33] Eyaletten, bruselloz açısından düzenli olarak test edilen ve Ted Turner'a ait Bozeman bölgesindeki çiftlikte Montana Balık, Vahşi Yaşam ve Parklar adına karantinaya alınan bizonların Kasım 2014'e kadar taşınması istendi.[34] Ekim ayında komisyon, Fort Peck Balık ve Oyun Departmanı'nın bizon yönetiminde, hastalık testi de dahil olmak üzere iyi bir iş çıkardığını kabul ederek hayvanları Fort Peck Rezervasyonu'na taşımaya karar verdi.[35] Kasım ayında, Flying D çiftliğindeki 139 Yellowstone bizonu Fort Peck Rezervasyonu'ndaki koruma sürüsüne katıldı.[36]
Sertifikasyon, park sınırına yakın çitli meralarda hayvanların tutulması da dahil olmak üzere çok yıllık bir süreci içerir.[37] IBMP tarafından onaylanan karantina programının üç aşaması vardır.[14] İlk olarak, bizonlar Stephens Creek Bizon Yakalama Tesisi'nde yakalanır ve yaş ve cinsiyete göre farklı kapalı kümeslere ayrılır.[38] Ayrıca bir kan örneği alınır ve bruselloz testi yapılır; hayvanların yalnızca yaklaşık %30'u programa hak kazanır.[37] Negatif test edilen bizonlar karantinaya alınabilir. İkinci olarak, hayvanlar hastalıktan arınmış olarak sertifikalandırılana kadar test protokolleri devam eder.[39] Son olarak, güvence testi, karantina süresi dolmadan önce bir yıl daha izolasyon ve iki test daha gerektirir.[14] İlk iki aşamanın şu anda park yakınlarında gözetimli bir alanda yapılması gerekmektedir.[15] APHIS ve Montana Hayvancılık Departmanı, Haziran 2017'de karantina tesisleri için son yapısal spesifikasyonları ve biyogüvenlik gerekliliklerini belirledi.[39] Yellowstone bizon tuzağındaki iki kümes, 2017'de iki katmanlı çitle karantina kümeslerine dönüştürüldü.[14] İki tesis Stephens Creek ve Corwin Springs'te bulunmaktadır.[39] Karantina tesisleri, Montana eyaleti ve Fort Peck kabileleri ile transferleri koordine eden APHIS tarafından yönetilmektedir.[40] Güvence testinin son aşaması, kuzeydoğu Montana'daki Fort Peck Kızılderili Rezervasyonu'nda gerçekleştirilebilir.[15] Ulusal Park Servisi tarafından Yellowstone'daki Bizon Yönetimi'nin revize edilmesi sırasında, bizon koruma transfer programının kabile topraklarına bizon geri kazandırmak için kullanılması bekleniyordu.[41]
Genetik
[değiştir]
Yellowstone bizon sürüsünün, çok az miktarda sığır gen karışımına sahip olduğu düşünülmektedir, bu da bu bizonlar ile sığırlar arasında önemli bir melezleşme kanıtı olmadığı anlamına gelir. Yellowstone Ulusal Parkı'ndaki bizonlar, Henry Dağları bizon sürüsü ve (kısmen) Wind Cave bizon sürüsü gibi Amerika Birleşik Devletleri'ndeki diğer birçok bizon sürüsü için kurucu hayvanlar haline gelmiş ve Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'daki birkaç grup, bizonları önceki doğal yaşam alanlarının bazı bölgelerindeki doğa parklarına veya rezervlerine geri döndürmek için çaba göstermektedir. Bizonların yeniden tanıtımı için hazırlanmak üzere özel şahıslar veya gruplar tarafından büyük açık arazi ve doğal habitat parçaları satın alınmıştır.[42][43][44]
Resmi olarak, "Amerikan Bufalosu" Amerika Birleşik Devletleri Hükümeti tarafından bir sığır türü olarak sınıflandırılır ve hükümet özel sürülerin bu şekilde yönetilmesine izin verir. Bu, bizonların sığırlarla paylaştığı özelliklerin bir yansımasıdır. Amerikan bizonu (Bison bison) sadece ayrı bir tür değil, aslında evcil sığırlardan (Bos primigenius) ayrı bir cins olsa da, ikincisiyle açıkça çok fazla genetik uyumluluğa sahiptir ve Amerikan bizonları sığırlarla serbestçe çiftleşebilir. Ayrıca, çiftleştiklerinde, melezler safkan bizonlara çok benzediğinden, görünüş tamamen güvenilmez bir safkan bizon ve sığırla melez olanı belirleme yolu olarak kabul edilir. Birçok çiftçi kasten sığırlarını bizonla melezlemiştir ve sığırların ve bizonların aynı alanda bulunduğu bölgelerde bazı doğal melezleşmelerin de olması beklenebilir. Sığırlar ve bizonlar benzer yiyecekler yediği ve benzer koşullara tolerans gösterdiği için, geçmişte genellikle aynı alanda birlikte bulunmuşlardır ve çapraz çiftleşme fırsatı bazen yaygın olmuş olabilir.
Son yıllarda, sığır ve bizonlardaki mitokondriyal DNA'nın kaynağını belirlemek için testler geliştirildi ve çoğu özel 'bufalo' sürüsünün aslında sığırlarla melezlendiği, hatta çoğu eyalet ve federal bufalo sürüsünün bile bir miktar sığır DNA'sına sahip olduğu bulundu. Nükleer mikrosatellit DNA testlerinin ortaya çıkmasıyla, sığır genleri içeren sürülerin sayısı arttı. İncelenen hemen hemen tüm bizon sürülerinde evcil sığır (Bos taurus) DNA'sı tespit edilmiştir.[45] Minimal sığır gen karışımına sahip önemli kamu bizon sürüleri arasında Yellowstone bizon sürüsü, Henry Dağları bizon sürüsü (Yellowstone'dan alınan bizonlarla kurulmuştur), Wind Cave bizon sürüsü, Elk Island Ulusal Parkı bizon sürüsü ve ondan türeyen Wood Buffalo Ulusal Parkı bizon sürüsü ve alt sürüleri (Kanada'da) bulunmaktadır.
Texas A&M Üniversitesi'nden James Derr tarafından yapılan bizon genetiği üzerine çığır açan bir çalışma bunu doğruladı.[46] Derr çalışması, bizonların eski alanlarını yeniden nüfuslandırırken karşılaşabileceği genetik sorunları belirlemek amacıyla yürütüldü ve bizonların, görünen genetik darboğazlarına rağmen iyi durumda olduğunu belirtti. Bunun olası bir açıklaması, çoğu bizon popülasyonunda bulunan az miktardaki evcil sığır genleri olabilir, ancak bu, bizon başarısının tek olası açıklaması değildir.
Çalışmada, sığır genleri aynı zamanda çoğu sürüde az miktarda bulundu. "1800'lerin sonlarındaki beş kurucu sürüden bazılarının sahipleri tarafından yürütülen melezleşme deneyleri, mevcut bizon sürülerimizin çoğunda az miktarda sığır genetiği mirası bırakmıştır." Ayrıca, "Test edilen tüm eyaletlere ait bizon sürüleri (muhtemelen biri hariç) evcil sığır mtDNA'sına sahip hayvanlar içermektedir" dedi.[46] Sığır geni olmayan tek eyalet sürüsünün Utah, Henry Dağları'ndaki Henry Dağları bizon sürüsü olduğu görülüyor, bu sürü Yellowstone Parkı'ndan nakledilen hayvanlardan türemişti. Bu sürünün Central Utah'taki uzantısı olan Book Cliffs'in de melezleşmeden arınmış olup olmadığı bilinmiyor; uzantı, kurucuları başka bir kaynaktan gelen ek bizonlarla karıştırmayı içeriyordu.
Wilson ve Strobeck tarafından Genome dergisinde yayımlanan ayrı bir çalışma, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'daki farklı bizon sürüleri arasındaki ilişkileri tanımlamak ve Kanada'daki Wood Buffalo Ulusal Parkı'ndaki bizonların ve Yellowstone bizon sürüsünün muhtemelen ayrı alt türler olup olmadığını, Ova bizonu olup olmadığını belirlemek için yapıldı. Bazı insanlar, Yellowstone bizonlarının aslında B. b. athabascae (orman bufalosu) alt türünden olduğunu veya tanımlanmamış bir 'dağ' alt türüne ait olduğunu öne sürmüştü. Çalışmada, Wood Buffalo bizonlarının aslında ova bizonu ve orman bizonu arasında melez olduğu, ancak baskın genetik yapılarının aslında beklenen "orman bufalosu" (B. b. athabascae) olduğu belirlendi.[47]
Popüler kültürde
[değiştir]
Kış 1924 civarında, Yellowstone yaklaşık 2.000 bizonu barındırıyordu ve tüm popülasyon, Zane Grey romanının 1925 yapımı Paramount Pictures uyarlaması olan The Thundering Herd için bir sağır sahnesinde görünmek üzere sürü halinde toplanmıştı.[48] (2.000 sayısı büyük olasılıkla bir halkla ilişkiler abartısıydı; Eylül 1925'te The New York Times, Yellowstone sürüsünde yaklaşık 800 hayvan olduğunu bildirdi.)[49]
Ayrıca bakınız
[değiştir]