Bugün öğrendim ki: Kral Louis XV'in resmi metresi olmak için Madame du Barry, bir terzinin gayri meşru kızı olarak mütevazı kökenini gizlemek için sahte bir doğum belgesi yaptırdı. Doğum belgesi, ailesinin soylu olduğunu ve gerçek yaşından 3 yaş küçük olduğunu iddia ediyordu.
XV. Louis’nin metresi, Terör Dönemi'nde idam edildi (1744 – 1793)
Diğer kullanımlar için bkz. Dubarry.
Jeanne Bécu, Kontes du Barry (28 Ağustos 1744 – 8 Aralık 1793), Fransa Kralı XV. Louis'nin son maîtresse-en-titre'iydi. Fransız Devrimi sırasında ihanet suçlamalarıyla - özellikle de göçmenlerin devrimden kaçmalarına yardım etmekle suçlanarak - giyotinle idam edildi. "Mademoiselle Vaubernier" olarak da bilinir.
1768'de kral Jeanne'ı maîtresse-en-titre yapmak istediğinde, görgü kuralları onun yüksek rütbeli bir saray mensubuyla evli olmasını gerektiriyordu, bu nedenle 1 Eylül 1768'de Comte Guillaume du Barry ile aceleyle evlendirildi. Düğün töreni, kontun ağabeyi Jean-Baptiste du Barry tarafından oluşturulan sahte bir doğum belgesiyle desteklendi. Belge, Jeanne'ı üç yıl daha genç gösteriyor ve yoksul geçmişini gizliyordu. Bundan böyle, kralın resmi metresi olarak tanındı.[1]
Fransız sarayına gelişi, bir metres olduğu ve mütevazı bir geçmişe sahip olduğu için bazıları arasında skandala yol açtı. Jeanne'a karşı duyduğu horluk sarayda endişe ve huzursuzluğa neden olan Marie Antoinette de dahil olmak üzere birçok kişi tarafından dışlandı. 1 Ocak 1772'de Marie Antoinette, Jeanne ile konuşmayı kabul etti; "Bugün Versailles'da birçok insan var"[2] şeklindeki sözü, anlaşmazlığın etkisini azaltmak için yeterliydi, ancak yine de birçok kişi Jeanne'ı onaylamadı.
On yıllar sonra, Fransız Devrimi'ndeki Terör Dönemi sırasında, Jeanne hizmetçisi Zamor tarafından ihanet suçlamalarıyla hapse atıldı. 8 Aralık 1793'te giyotinle idam edildi. Cesedi Madeleine mezarlığına gömüldü. Londra'ya kaçırdığı muhteşem mücevherler 1795'te açık artırmada satıldı.
Erken yıllar
[düzenle]
Marie-Jeanne Bécu, 30 yaşındaki bir terzi olan Anne Bécu'nun gayrı meşru kızıydı.[3] Jeanne'ın babası kimliği belirsizdir; ancak babasının frère Ange olarak bilinen Jean Jacques Gomard adında bir keşiş olması mümkündür. Annesinin tanıdığı ve varsayılan kısa süreli sevgilisi Monsieur Billiard-Dumonceaux, Vaucouleurs'dan Paris'e giderken 3 yaşındaki Jeanne'ı ve annesini yanına aldı. Orada, Anne Dumonceaux'nun metresi Francesca'ya aşçı olarak çalıştı ve Francesca Jeanne'ı şımarttı. Eğitimine Paris'in eteklerindeki St. Aure Manastırı'nda başladı.
On beş yaşında reşit olduğunda Jeanne manastırı terk etti. O sıralarda, annesi Anne ile birlikte Monsieur Dumonceaux'nun evinden çıkarıldılar ve Anne'nin kocası Nicolas Rançon'a döndüler.[7] Gelir elde etme ihtiyacı duyan Jeanne, ilk olarak Paris sokaklarında satılacak bibloları sattı. 1758'de kısa bir ilişkisi olduğu ve bazı söylentilere göre bir kızı da olan genç bir kuaför olan Lametz'e asistanlık yapmaya başladı. Kısa süre sonra yaşlı bir dul olan Madame de la Garde'a okuyucu ve refakatçi (dame de compagnie) olarak işe girdi, ancak la Garde'ın iki evli oğlunun ve karılarından birinin dikkatini çekince gönderildi.[9] 1763'ten itibaren Jeanne, Madame Labille ve kocasının şık kırtasiye dükkanı "La Toilette"de bir şapkacı yardımcısı ve grisette olarak çalıştı. Labille'in kızı Adélaïde Labille-Guiard, Jeanne'ın iyi bir arkadaşı oldu.[10]
O dönemde resmedildiği gibi, Jeanne kalın bukleler ve badem şeklinde mavi gözleri olan güzel bir sarışındı. 1763'te Madame Quisnoy'un genelev-kazinosunu ziyaret ederken, güzelliği sahibinin, Jean-Baptiste du Barry'nin dikkatini çekti. Jeanne'ı evine metresi olarak yerleştirdi ve ona Mademoiselle Lange adını verdi. 1766'dan itibaren du Barry, Jeanne'ın Paris sosyetesinin en yüksek çevrelerinde, aristokrasi dahil olmak üzere bir metres olarak kariyerini kurmasına yardımcı oldu.[12]
XV. Louis'nin Metresi: 1768–1774
[düzenle]
Jeanne hızla Paris'te bir sansasyon haline geldi ve geniş bir aristokrat müşteri kitlesi oluşturdu.[13] Hükümet bakanları ve saray mensupları da dahil olmak üzere birçok müşterisi vardı, en önemlisi Mareşal de Richelieu'ydu. Duc de Choiseul onu oldukça sıradan bulmuş olsa da, 1768'de onu Versailles'a götürdü ve burada Kral XV. Louis onu gördü. Kral büyük ilgi gösterdi ve onu uşağı ve aracı Dominique Lebel aracılığıyla çağırdı. Popüler Kraliçe Marie Leszczyńska ölüyordu ve Jeanne, Lebel'in kendi pozisyonu için endişelenmesine neden olacak kadar sık kralın yatak odasına götürülüyordu. Haziran 1768'de kraliçenin ölümüne birkaç hafta boyunca içtenlikle yas tuttuktan sonra, XV. Louis işlerine geri dönmeye hazırdı. Düşük doğumlu bir kadın olmasının yanı sıra bir fahişe olduğu için Jeanne, maîtresse-en-titre olarak nitelendirilemiyordu; ancak kral, iyi soyluluktan bir adamla evlenmesini ve saraya getirilmesini emretti. 1 Eylül 1768'de eski sevgilisinin Jean-Baptiste du Barry'nin küçük kardeşi Kont Guillaume du Barry ile evlendi.[14] Evlilik törenine, Jean-Baptiste du Barry tarafından oluşturulan ve Jeanne'ı üç yıl daha genç ve hayali soylu bir soydanmış gibi gösteren sahte bir doğum belgesi dahil edildi.
Jeanne, kralın odalarının üstünde Lebel'in eski odalarına yerleştirildi. Resmi bir sunum yapılmadığı için kralla birlikte görülememesi nedeniyle yalnız bir hayat yaşadı. Soyluların çok azı, eğer varsa, statüsünün üstünde olduğunu varsayan sokaktan bir kadını tanımayı kabul etti. Jeanne sarayda tanıtılmalıydı, ancak XV. Louis uygun bir sponsor bulmasını istedi. Bunun için Dük de Richelieu sonunda, çok büyük kumar borçlarının ödenmesiyle rüşvet verilen Madame de Béarn'ı buldu.[16]
Sunumun ilk denemesinde Madame de Béarn panikleyerek ayak bileğinin burkulduğunu iddia etti. Kral avlanırken atından düşüp kolunu kırdığında ikinci fırsat iptal edildi. Sonunda, Jeanne, sarayın dışındaki kalabalığın ve Aynalar Salonu'ndaki saray mensuplarının dedikodu gürültüsü arasında 22 Nisan 1769'da sarayda tanıtıldı. Gece önce kral tarafından gönderilen mücevherlerle süslenmiş, altın işlemeli gümüş beyaz bir elbise ve daha önce hiç görülmemiş büyük yan paniyeler giyiyordu. Muhteşem saç modeli, sarayı bekletmesine rağmen yapıldı.[16]
Jeanne öncelikle kocasının kültürlü bekar kız kardeşiydi olan Claire Françoise du Barry ile arkadaş oldu ve görgü kurallarında onu eğitmek için Languedoc'dan getirildi.[17] Daha sonra, Mareşale de Mirepoix ile de arkadaş oldu[18] ve diğer soylu kadınlar da çevresine rüşvetle getirildi. Jeanne hızla lüks içinde yaşamaya alışmıştı. XV. Louis ona Zamor adında genç bir Bengal kölesi verdi, onu zarif giysiler giydirdi. Jeanne Zamor'a ilgi duymaya başladı ve onu eğitmeye başladı.[19][20] 1793'teki duruşmasında Zamor, doğum yeri olarak Chittagong'u verdi; muhtemelen Siddi kökenliydi.[21] Stanley Loomis'in Du Barry biyografisine göre, Jeanne'ın günlük rutinine sabah 9.00'da Zamor'un ona bir fincan sıcak çikolata getirmesiyle başlanırdı. Bir elbise ve mücevher seçer ve giyinirdi; daha sonra kuaförü Berline (özel günlerde Nokelle) pudrasını ve buklelerini yapmak için gelirdi. Daha sonra arkadaşlarını ve terziler, kuyumcular ve sanatçılar gibi en iyi ürünlerini sunan esnafları kabul ederdi.
İsrafçı ama iyi kalpliydi. Yaşlı Comte ve Comtesse de Lousene ağır borçları nedeniyle şatolarından zorla çıkarıldığında, komtes bir zabit ve bir polis memurunu direnirken vurup öldürdüğü için ölüm cezasına çarptırıldılar. Madame de Béarn Jeanne'a durumlarını anlattığında, kraldan onları affetmesini rica etti ve kabul etmesine kadar dizlerinin üstünden kalkmayı reddetti. XV. Louis duygulandı: "Madam, benden isteyeceğiniz ilk iyiliğin bir merhamet eylemi olması beni çok memnun etti!" Jeanne, ölü doğmuş bir çocuğun doğumunu gizledikten sonra çocuk öldürme suçundan idama mahkum edilen genç bir kız için af dileyen bir Monsieur Mandeville tarafından ziyaret edildi. Jeanne'ın Fransa Şansölyesi'ne yazdığı mektup kızı kurtardı.
Kralın maîtresse déclarée'sı olarak Jeanne, sarayda herkesin dikkatini çekiyordu. Pahalı ve gösterişli elbiseler giyiyordu ve boynu ve kulakları elmaslarla kaplıydı, hazineyi daha da zorluyordu.[25] Hem arkadaş hem de düşmanlar edindi. En büyük rakibi, kralın önceki metresi olan merhum Marquise de Pompadour'un yerini almak için boşuna elinden gelenin en iyisini yapmış olan Béatrix, Düşes de Gramont'tu.[26] Başından beri Béatrix, hatta kralın yanı sıra onun aleyhinde iftira içeren broşürler yazarak, kardeşiyle birlikte Jeanne'ın görevden alınması için komplo kurmuştu.
Zamanla Jeanne, Duc de Choiseul'e karşı tarafında yer alan Dük d’Aiguillon ile tanıştı. Jeanne'ın saraydaki gücü arttıkça, Choiseul'ün gücü azalmaya başladı. Kral, ülkesinin Yedi Yıl Savaşından sonra tükendiğine inanmasına rağmen, Choiseul, Fransa'nın tekrar savaşa hazır olduğuna karar verdi ve Falkland Adaları'nın mülkiyeti mücadelesinde İspanya'yı İngiltere'ye karşı destekledi. Du Barry, planını Noel arifesinde 1770'te krala açıkladı ve Choiseul bakanlıktan çıkarılıp saraydan sürgüne gönderildi.
Bu entrikaya rağmen,[27] Jeanne, selefi Madame de Pompadour'dan farklı olarak, siyasetle pek ilgilenmiyordu,[28] tutkusunu yeni elbiselere ve mücevherlere ayırdı.[29] Ancak kral, onu devlet konseylerine katılmasına kadar götürdü.[29] Bir anekdot, kralın Dük de Noailles'a Madame du Barry'nin onu yeni zevklere tanıttığını söylediğini anlatıyor; "Majesteleri" - dedi dük - "çünkü Majesteleri asla bir geneleve gitmemiştir." Jeanne iyi huylu ve sanatçıları desteklemekle tanınıyorken, kralın ona yönelik mali israfı nedeniyle giderek daha popülersiz hale geldi. Aylık gelirinin oldukça yüksek olmasına rağmen - bir noktada 3.000 livreye kadar- sürekli borç içindeydi.[31] Duc de Choiseul ve kral ile Madame Pater arasında gizli bir evlilik ayarlamaya çalışan Duc d'Aiguillon'un onu görevden alma girişimi olmasına rağmen, XV. Louis'nin ölümüne kadar görevini sürdürdü.
Elmas kolyeler olayı
[düzenle]
1772'de aşık XV. Louis, Parisli kuyumcular Boehmer ve Bassenge'den, tahmini iki milyon livreye mal olan benzeri görülmemiş bir israfta Jeanne için bir kolye yaratmalarını istedi.[33] XV. Louis öldüğünde hala bitmemiş ve ödenmemiş olan kolye, sonunda Jeanne de la Motte-Valois'ı içeren, Kraliçe Marie Antoinette'in[34] onu satın almak için Kardinal de Rohan'a rüşvet vermesiyle ilgili bir skandala yol açacak ve bu suçlamalar Fransız Devrimi'nin başlangıcında önemli bir rol oynayacaktı.[35]
Sürgün: 1774–1792
[düzenle]
Zamanla, Kral XV. Louis ölüm ve tövbeyi düşünmeye başladı ve Jeanne'ın yatak odasındaki randevularını kaçırmaya başladı.[36] Onunla birlikte Petit Trianon'da kaldığı sırada Louis, çiçek hastalığının ilk belirtilerini hissetti. Gece saraya geri getirildi ve yatağa yatırıldı, kızları ve Jeanne onun yanında kaldı. 4 Mayıs 1774'te kral, onu hem enfeksiyondan korumak hem de itiraf ve son ayinlere hazırlanmak için Madame du Barry'nin Versailles'ı terk etmesini önerdi.[37] Rueil yakınlarındaki Dük d'Aiguillon'un mülklerine çekildi. Kralın ölümünün ve torununun XVI. Louis olarak tahta çıkmasının ardından, Kraliçe Marie Antoinette, Jeanne'ı Meaux-en-Brie yakınlarındaki Pont-aux-Dames Manastırı'na sürgüne gönderdi. İlk başta rahibeler tarafından soğuk karşılandı, ancak kısa süre sonra uysal tavırlarına yumuşadılar ve özellikle de baş rahibe Madame de la Roche-Fontenelle ile yakınlaştılar.
Manastırda bir yıl kaldıktan sonra, güneş batmadan dönmesi şartıyla çevredeki kırsal kesimleri ziyaret etmesine izin verildi. Bir ay sonra, daha uzağa gitmesine izin verildi, ancak sevdiği Château de Louveciennes dahil olmak üzere Versailles'ın 10 mil (16 km) yakınına gitmesine izin verilmedi. İki yıl sonra Louveciennes'e taşınmasına izin verildi.
Sonraki yıllarda, Louis Hercule Timoléon de Cossé-Brissac ile bir ilişkisi oldu. Daha sonra, ailesiyle Château'nun mahallesine taşındığında tanıştığı Henry Seymour of Redland'e de aşık oldu. Zamanla, Seymour gizli aşk ilişkisinden bıktı ve ressam Lemoyne'un 1796'da kopyaladığı altına İngilizce olarak "beni yalnız bırak" yazılmış bir resmi Jeanne'a gönderdi. Dük de Brissac, bu üçlü ilişkisinde daha sadık çıktı, Seymour'a rağmen Jeanne'ı kalbinde tuttu.
Fransız Devrimi sırasında, Brissac Paris'i ziyaret ederken yakalandı ve kalabalık tarafından linç edildi. O gece geç saatlerde Jeanne, şatoya yaklaşan sarhoş bir kalabalığın sesini duydu ve baktığı açık pencereden Brissac'ın başı kanlı bir bez geldi, bu manzarayı görünce bayıldı.[42]
Hapishane, yargılama ve infaz: 1792–93
[düzenle]
Jeanne'ın kölesi Zamor, du Barry'nin ev personeli üyelerinden biriyle birlikte Jakoben kulübüne katılmıştı. Devrimci George Grieve'in takipçisi ve daha sonra Kamu Güvenliği Komitesi'nde görevli oldu. Jeanne bunu 1792'de öğrendi ve Zamor'u Grieve ile bağlantıları hakkında sorguladı. Katılımının derinliğini fark edince, ona hizmetinden ayrılmak için üç gün süre verdi. Zamor hemen metresini komiteye ihbar etti.
Genellikle Zamor'un tanıklığına dayanılarak, Madame du Barry'nin devrimden kaçan göçmenlere mali yardımda bulunduğundan şüphelenildi ve 1793'te tutuklandı. Paris Devrim Mahkemesi onu ihanetle suçladığında ve ölüme mahkum ettiğinde, sakladığı değerli taşların yerini açıklayarak kendini kurtarmaya boşuna çalıştı.
8 Aralık 1793'te Madame du Barry, Devrim Meydanı'nda giyotinle başı kesildi. Giyotinin yolunda, yük arabasında çöktü ve "Bana acı vereceksiniz! Neden?!" diye ağladı. Korkudan merhamet diledi ve izleyen kalabalığı yardım için yalvardı. Cellata söylediği son sözler şöyleydi: «De grâce, monsieur le bourreau, encore un petit moment!» – "Lütfen, Bay Cellat, biraz daha zaman!" XVI. Louis ve Marie Antoinette de dahil olmak üzere diğer birçok kurbanla birlikte Madeleine Mezarlığı'na gömüldü.
Fransız mülkü Paris Mahkemesi'ne gitmesine rağmen, Fransa'dan İngiltere'ye kaçırdığı mücevherler 1795'te Londra'daki Christie's'de açık artırmada satıldı. Albay Johann Keglevich, bu satıştan elde edilen para ile İngilizler tarafından ödenen Hesse paralı askerleriyle Mainz Muharebesi'ne katıldı.
Marie Antoinette ile ilişkisi
[düzenle]
Jeanne'ın Marie Antoinette ile ilişkisi tartışmalıydı. İlk olarak 15 Mayıs 1770'te - Marie Antoinette'in Dauphin Louis-Auguste ile evlenmesinden bir gün önce - La Muette Şatosu'ndaki bir aile yemeğinde tanıştılar.[44] Jeanne bir yıldan biraz fazla süredir kralın metresiydi ve birçok kişi bu vesileyle dahil edilmeyeceğini düşünüyordu.[44] Mevcut olanların çoğunun iğrenmesine neden olacak şekilde durum böyle olmadı. Marie Antoinette, gösterişli görünüşü ve yüksek sesi ile kalabalığın arasından sıyrılan Jeanne'ı fark etti. Kontes de Noailles, Marie Antoinette'e Jeanne'ın kralı memnun ettiğini bildirdi ve 14 yaşındaki arşidüşes masumca onunla rekabet edeceğini söyledi. Comte de Provence kısa süre sonra açık bir ahlaksızlıktan öfkelenen yeni prensesi hayal kırıklığına uğrattı. Özellikle Delfin, Avusturya ile ittifak lehinde Choiseul'ü desteklediğinden beri rekabetleri devam etti.
Marie Antoinette, Madame du Barry ile konuşmayı reddederek saray protokolünü çiğnedi. Sadece Jeanne'ın geçmişini onaylamadı, aynı zamanda Comte de Provence'dan, Kardinal de Rohan'ın Marie Antoinette'in annesi İmparatoriçe Maria Theresa hakkında anlattığı müstehcen bir hikayeye Jeanne'ın kahkahalarını duyduğunda kendini rencide hissetti.[45] Jeanne öfkeyle krala şikayet etti, kral da Avusturya büyükelçisi Mercy'ye şikayette bulundu ve o da Marie Antoinette'i yatıştırmak için elinden gelenin en iyisini yaptı. Sonunda, 1 Ocak 1772'deki bir baloda, Marie Antoinette dolaylı olarak Jeanne ile konuştu, rahatça "Bugün Versailles'da birçok insan var"[2] diye gözlemledi ve ona cevap verme veya vermeme seçeneği verdi.
Popüler kültürde
[düzenle]
Yemek
[düzenle]
Çorba du Barry gibi birçok yemek, Jeanne'ın adını almıştır. "Du Barry" adını taşıyan yemeklerin ortak bir bileşeni kremsi beyaz bir sosdur. Birçoğunda karnabahar bulunur, belki de bukleler karnabahar çiçeklerine benzeyen pudralı saçlarına bir göndermedir.[47]
Film
[düzenle]
Madame du Barry, filmde şunlar tarafından canlandırılmıştır:
Edoardo Bencivenga'nın yönettiği 1915 yapımı DuBarry filminde Mrs. Leslie Carter
J. Gordon Edwards'ın yönettiği 1917 yapımı Madame Du Barry filminde Theda Bara
Ernst Lubitsch'in yönettiği 1919 yapımı Madame DuBarry filminde Pola Negri
1930 yapımı Du Barry, Woman of Passion filminde Norma Talmadge
William Dieterle'nin yönettiği 1934 yapımı Madame Du Barry filminde Dolores del Río
Başrolde Norma Shearer'ın yer aldığı 1938 yapımı MGM filmi Marie Antoinette filminde Gladys George
1943 yapımı DuBarry Was a Lady filminde Lucille Ball
Başrolde Orson Welles'in yer aldığı 1949 yapımı Black Magic filminde Margot Grahame
Christian-Jaque'in yönettiği 1954 yapımı Madame du Barry filminde Martine Carol
Sofia Coppola'nın yönettiği 2006 yapımı Marie Antoinette filminde Asia Argento
2023 yapımı Jeanne du Barry filminde Maïwenn, XV. Louis rolünde Johnny Depp ile birlikte Maïwenn'in yönetmenliğinde
Edebiyat
[düzenle]
Fyodor Dostoyevski'nin İdiot adlı eserinde Lebedev karakteri du Barry'nin hayatının ve idamının hikayesini anlatır ve ruhu için dua eder.[48]
Du Barry, Sally Christie'nin Versailles Düşmanları (2017) adlı eserinin ana karakterlerinden biridir.
Televizyon
[düzenle]
Du Barry, BBC/CANAL+'ın 8 bölümlük Marie Antoinette dizisinde Fransız oyuncu Gaia Weiss tarafından canlandırılıyor. Marie Antoinette ile olan ilişkisi ilk dört bölümün ana temasını oluşturuyor
Opera
[düzenle]
Gräfin Dubarry, Carl Millöcker'in F. Zell ve Richard Genée'nin Alman librettosuyla üç perdelik bir operettir.
La Du Barry, Ezio Camussi'nin müziğiyle Giannino Antona Traversi ve Ernrico Golisciani'nin üç perdelik bir operasıdır (1912).[49]
Notlar
[düzenle]
Kaynaklar
[düzenle]