Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi’nde sergilenen Costakis Koleksiyonu’ndan ve Rusya’daki müzelerden derlenmiş 51...

Özet (TL;DR) @ 2018-10-27 08:18:39.396404: Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi’nde sergilenen Costakis Koleksiyonu’ndan ve Rusya’daki müzelerden derlenmiş 513 yapıt bize ‘Rus öncü sanatı’nı tüm açıklığıyla gösteriyor. 20’nci yüzyılın bu…

20'nci yuzyıl sanatını meydana getiren en onemli ilk yapıt herhalde Picasso'nun 1907 tarihli 'Avignonlu Kızlar' tablosudur. Kubizmi başlatmıştır. Ama Malevich'in elinden çıkan iki farklı resim de en az onun kadar onemlidir. Bunlar, 1915 tarihli 'Siyah Kare' ve 1918 tarihli 'Beyaz Üstune Beyaz Kare'dir. Malevich sanat anlayışını 'suprematizm' olarak nitelendiriyordu. Suprematizm, saf artistik duyguların ustunluğu (supremacy) demekti. Bu iki yapıt, 20'nci yuzyılın ilk çeyreğinde bilinen tum kuralları yerinden oynattığı gibi, başta savaş sonrası Amerikan sanatı olmak uzere tum akımları etkilemiştir ve etkisini bugun de olanca gucuyle surdurmektedir.

1. 'Travelling Woman' (Seyahat Eden Kadın)(1915)-Lyubov Popova Suprematizm, 1917'deki Rus Devrimi'nin oncesinde başlayan (aslında 1890'larda başladığı kabul edilir) Rus oncu (avangard) sanatının bunyesinde yer alan sayısız denecek kadar çok akımdan biriydi. Gerçekten de 'Rus gelecekçiliği' (Futurism), 'Rus inşacılığı' (Futurizm), 'Cubo-futurism' ('cubo' sozcuğu kubizmi vurgular) o sıralarda one çıkmıştı.

Şimdi Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Muzesi'nde izlediğimiz Costakis Koleksiyonu'ndan ve Rusya'daki muzelerden derlenmiş 513 yapıt bize bu donemi tum açıklığıyla gosteriyor. Sergi, Rus oncu sanatının gerçeğini çok iyi yansıtan bir başlık taşıyor: 'Rus Avangardı: Sanat ve Tasarımla Geleceği Duşlemek'.

Peki neydi bu sanat ve 1915 sonrasındaki o hamle?5 Şubat 1909 yılında İtalya'da şair Filippo Tommaso Marinetti, 'Futurismo' manifestosunu yayımlıyordu. Manifesto 20'nci yuzyılın getirdiği hız ve makineleşme kavramını one çıkarıyordu. İnsan bu kavramlara 'tapmak' zorundaydı. Hatta manifesto; savaşı, çeliği, hızı, şiddeti de kutsuyordu. Geçmişe nefret kusuyordu.

'Portrait of the Artist's Wife' (Sanatçının Eşinin Portresi) (1910)-Ivan Kliun
Devrim de o gen çleri destekleyecektiAdını koymuyor ve meseleyi kuşkusuz yanlış bir yerden okuyorlardı ama bu gençler bir 'devrim' duşuncesine omuz vermekteydi. Yaklaşımları kısa surede yankı buldu. Dunyanın başka bir coğrafyasında, Avrupa'dan daha buyuk bir Asya-Avrupa ulkesinde, Rusya'da, devrim arayışı ve hazırlığı harıl harıl devam ediyor, genç bir sanatçı kuşağı onu destekliyordu. 1917'de gerçekleştiğinde devrim de onları destekleyecekti.Devrim kendisini onlarla butunleştirmekte zorunluydu. Çunku kitleleri yerinden oynatacak yuksek sesli, guçlu bir 'etkinliğe', daha doğrusu eyleme muhtaçtı. Bunu bizzat Lenin'in onerdiği ve biçimlendirdiği kitleleri devrime kazandıracak 'ajit-prop' sağlayacaktı. Rus oncu sanatının 'erleri' bu mantığı anlamakla kalmayıp uyguladı ve gorsel duzenlemelerden meydanlarda onbinlerce insana okunan şiirlere kadar her duzeydeki uretimle devrime destek vermeye başladı. Sanatçılar bu 'angajmanı' hayati goruyordu. Sanat-işlev ilişkisini somut bir planda gerçekleştiriyorlardı. Yeni donem her alanda 'patlayan' yepyeni bir sanatsal dil, ifade ve yontemle butunleşmişti.Şiirde Nazım Hikmet'in de yazınsal 'babası' sayılacak Mayakovski, Yesenin, Larionov, Khelebnikov vurgulu, 'yırtıcı' ama lirik de olan bir şiiri uretiyordu. Scriabin, Shostakovich yepyeni bir muziği besteliyordu. Dziga Vertov, 'cinema verite'yi (gerçek sineması) uretirken, Eisenstein; 'Grev', 'Potemkin Zırhlısı' ve 'Ekim'le sessiz sinemanın konstruktivist orneklerini veriyordu. Pudovkin aynı anlayışla kendi sinemasını gerçekleştiriyordu. Mimaride; Chernikhov, Golosov, Shukov yepyeni bir mimarlığa kapı aralıyordu.Gene de benim 'yuzey estetiği' diye adlandırdığım resim, fotoğraf ve gorsel tasarım çok daha ileriye gitmiştir. Malevich'in konumunu belirttim. El Lissitsky en az onun kadar onemlidir. Rodchenko ise geometrik (butun Rus oncu sanatı geometriktir) ve gerçekustucu fotoğraflarıyla one çıkıyordu. Tatlin, inşacılık bağlamında yarattığı (hiçbir zaman uygulanmasa dahi) 'Üçuncu Enternasyonale Anıt' isimli 'kule'yle bir donemin en çarpıcı uç boyutlu işlerini yapıyordu.

Tiyatroda; Meyerhold'la vardı Rus avangardı. Operadaysa; 'futurizm, Nazım Hikmet'in 'Akın var / Guneş'e akın / Guneş'i zaptedeceğiz / Guneş'in zaptı yakın' dizelerini esinleyen 'Guneşe Karşı Zafer' başlıklı yapıtla esiyordu. LEF dergisi tum bu sanatçıları bunyesinde topluyordu.

'Suprematist Composition' (Suprematist Kompozisyon) (1917)-Ivan Kliun
İ leri duzeyde
bir deneyim 'Rus oncu sanatı', devrimi odunsuz biçimde benimsiyordu. Ama, devrim duşuncesini uretir ve geliştirirken populizme duşmekten bunca uzak kalmış, tersine sanatın kendi ozgulluğunu, gerektiğinde zorluğunu ve zorlayıcılığını onun kadar onemsemiş ikinci bir akım daha bulmak olanaksızdır. En saf halinde ve en ileri duzeyde felsefi olan bir deneyimdir Rus avangardı. Bu çok ilginç sentez kısa bir sure sonra populizmin ağır bastığı 'işçi sanatı' anlamına gelen 'proletkult'a yenildi. Devrimden çok, devrim burokrasisi bu gibi durumlarda sanatı bir propaganda aracına donuşturdu. Nihayet 1933-34'te Stalin, iktidarının 10'uncu yılında, 'sosyalist realizm' (toplumcu gerçekçilik) akımını ilan ederken tum oncu hareketler tarihe karışmıştı. Şair Mayakovsky'nin 1930 yılında sonradan çok tartışılan intiharı ise bir devrin kapandığının çok dramatik işaretiydi.

'Rus oncu sanatı', modernist (modern değil) sanatın evrensel doruğudur. Daha sonra gelen modernist açılımlardan devrimci, ideolojik ve 'işlevsel' iddiaları nedeniyle ayrılır. Modern sanatın birçok donemi için geçerli olan Kant estetiği yani sanatın sezgilerle kavranması, 'Rus oncu sanatı'nda farklı bir noktaya kayar. Onu şimdi butun buyuk isimleri, çok onemli yapıtları, farklı alanlardaki verimiyle Sabancı Muzesi'nde gormek eşsiz bir deneyim. Sergi ayrıca post- avangard donemi de sunuyor. 20'nci yuzyılın bu çok onemli akımının, bu heyecan veren, kapsamlı sergisi en çok bir universite muzesine yakışırdı. Yılın en onemli sergisi olarak selamlıyorum.

Kahve demliği (1923)-Nikolai Suetin

Dekoratif tabak (1930'lar)-Nikolai Bordukov